ઉત્તર પ્રદેશ વિશે સંપૂર્ણ માહિતી: ભારતનું સૌથી વધુ વસ્તી ધરાવતું રાજ્ય

ભારતના નકશામાં ઉત્તર તરફ આવેલું ઉત્તર પ્રદેશ એ માત્ર એક રાજ્ય નથી, પરંતુ તે ભારતીય સંસ્કૃતિ, ઇતિહાસ અને આધ્યાત્મિકતાનો જીવંત દસ્તાવેજ છે. ગંગા અને યમુના જેવી પવિત્ર નદીઓના ખોળામાં વસેલું આ રાજ્ય ભારતની ‘હિન્દી પટ્ટી’નું હૃદય ગણાય છે. ૨૪ કરોડથી વધુ વસ્તી ધરાવતું ઉત્તર પ્રદેશ વિશ્વના અનેક દેશો કરતાં પણ મોટું કદ ધરાવે છે. ભગવાન શ્રી રામની જન્મભૂમિ અયોધ્યા હોય કે ભગવાન શ્રીકૃષ્ણની લીલાભૂમિ મથુરા-વૃંદાવન, આ રાજ્યે સદીઓથી ભારતને આધ્યાત્મિક દિશા આપી છે.

માત્ર આધ્યાત્મિકતા જ નહીં, પરંતુ રાજકીય રીતે પણ ઉત્તર પ્રદેશ ભારતનું સૌથી શક્તિશાળી રાજ્ય છે. દેશને સૌથી વધુ વડાપ્રધાન આપનાર આ રાજ્ય ભારતીય લોકશાહીનો પાયો છે. ઉત્તર પ્રદેશનો ઇતિહાસ સિંધુ ખીણની સભ્યતાથી લઈને આધુનિક ભારત સુધીના બદલાવનો સાક્ષી રહ્યો છે. સાહિત્ય, કલા, સંગીત અને હસ્તકલામાં અહીંની એક આગવી ઓળખ છે. બદલાતા સમય સાથે ઉત્તર પ્રદેશ આજે ઈન્ફ્રાસ્ટ્રક્ચર, શિક્ષણ અને ઔદ્યોગિક વિકાસમાં પણ નવી ઊંચાઈઓ સર કરી રહ્યું છે. આ લેખમાં આપણે ઉત્તર પ્રદેશ વિશેની તમામ પાસાઓ પર વિસ્તૃત ચર્ચા કરીશું.

ઉત્તર પ્રદેશ વિશે સંપૂર્ણ માહિતી 2026

ઉત્તર પ્રદેશ ભારતનું સૌથી વધુ વસ્તી ધરાવતું રાજ્ય છે અને દેશના રાજકીય, સાંસ્કૃતિક અને ઐતિહાસિક વિકાસમાં મહત્વપૂર્ણ ભૂમિકા ભજવે છે. ગંગા યમુના નદીના સમૃદ્ધ મેદાનો, પ્રાચીન સંસ્કૃતિ, ધાર્મિક સ્થળો અને કૃષિ આધારિત અર્થતંત્રના કારણે આ રાજ્ય ભારતના સૌથી પ્રભાવશાળી રાજ્યોમાં ગણાય છે.

રાજ્ય માત્ર વસ્તી અને વિસ્તારથી જ નહીં પરંતુ રાજકીય પ્રભાવ, ઔદ્યોગિક વિકાસ, શિક્ષણ, કૃષિ અને પર્યટન ક્ષેત્રે પણ દેશના મુખ્ય કેન્દ્રોમાં સ્થાન ધરાવે છે.

ઉત્તર પ્રદેશ (UP) ઉત્તર ભારતમાં આવેલું છે. તેની સરહદો દિલ્હી, રાજસ્થાન, હરિયાણા, હિમાચલ પ્રદેશ, હરિયાણા, મધ્ય પ્રદેશ, છત્તીસગઢ, ઝારખંડ અને બિહાર સાથે જોડાયેલી છે. આ ઉપરાંત, તે નેપાળ દેશ સાથે આંતરરાષ્ટ્રીય સરહદ પણ ધરાવે છે.

ઐતિહાસિક અને ધાર્મિક મહત્વ

ઉત્તર પ્રદેશ ભારતીય સંસ્કૃતિનું હૃદય ગણાય છે. સનાતન ધર્મના મુખ્ય કેન્દ્રો જેવા કે અયોધ્યા, મથુરા અને કાશી (વારાણસી) આ જ રાજ્યમાં આવેલા છે. આ ઉપરાંત, ભગવાન બુદ્ધે પોતાનો પ્રથમ ઉપદેશ સારનાથમાં આપ્યો હતો, જે યુપીમાં છે. દર બાર વર્ષે પ્રયાગરાજમાં યોજાતો કુંભ મેળો વિશ્વભરના શ્રદ્ધાળુઓ માટે આસ્થાનું સૌથી મોટું કેન્દ્ર છે.

દુનિયાની સાત અજાયબીઓમાંથી એક એવો ‘તાજમહેલ’ આગ્રામાં આવેલો છે, જે વૈશ્વિક પર્યટન નકશા પર રાજ્યને ટોચનું સ્થાન અપાવે છે. આ સિવાય ફતેહપુર સિક્રી, આગ્રાનો કિલ્લો અને લખનૌના ઐતિહાસિક સ્થાપત્યો પ્રવાસીઓ માટે મુખ્ય આકર્ષણ છે. તાજેતરમાં બનેલા ભવ્ય રામ મંદિર અને કાશી વિશ્વનાથ કોરિડોરે ધાર્મિક પર્યટનને ઘણો વેગ આપ્યો છે.

ઔદ્યોગિક વિકાસ અને વસ્તી

કૃષિ ઉપરાંત, યુપી તેના પરંપરાગત ઉદ્યોગો માટે જાણીતું છે. વન ડિસ્ટ્રિક્ટ વન પ્રોડક્ટ (ODOP) યોજના હેઠળ અલીગઢના તાળા, મુરાદાબાદનું પિત્તળકામ, ભદોહીના ગાલીચા અને કન્નોજનું અત્તર દુનિયાભરમાં નિકાસ થાય છે. બીજી તરફ, નોઇડા અને ગ્રેટર નોઇડા જેવા વિસ્તારો દેશના મોટા આઇટી (IT) અને ટેકનોલોજી હબ તરીકે વિકસી રહ્યા છે.

ઉત્તર પ્રદેશ વસ્તીની દૃષ્ટિએ ભારતનું સૌથી મોટું રાજ્ય છે. રાજ્યની રાજધાની ‘નવાબોના શહેર’ તરીકે જાણીતું લખનૌ છે. રાજકીય રીતે, લોકસભાની સૌથી વધુ 80 બેઠકો અહીં હોવાથી દેશની સત્તાનો માર્ગ ઉત્તર પ્રદેશ થઈને જ પસાર થાય છે તેમ કહેવું ખોટું નથી.

ભૌગોલિક અને રાજકીય મહત્વ

ભારતના વિકાસમાં ઉત્તર પ્રદેશનું યોગદાન અતુલ્ય છે. અહીંની જમીન અત્યંત ફળદ્રુપ છે, જે ભારતને ‘અન્ન ભંડાર’ બનાવવામાં મદદ કરે છે. દેશની રાજનીતિનું કેન્દ્ર હોવાને કારણે અહીંની નીતિઓ સમગ્ર દેશ પર અસર કરે છે. છેલ્લા કેટલાક વર્ષોમાં એક્સપ્રેસવે અને એરપોર્ટના નેટવર્કથી રાજ્ય ‘કનેક્ટિવિટી હબ’ બની રહ્યું છે.

• દેવભૂમિ ઉત્તરાખંડ વિશે માહિતી 2026

ઉત્તર પ્રદેશનો ઇતિહાસ (Uttar Pradesh History)

મિત્રો ઉત્તર પ્રદેશનો ઇતિહાસ હજારો વર્ષ જૂનો છે. અહીંની ધરતી પર મહાભારત અને રામાયણ જેવી મહાન ગાથાઓ રચાઈ છે.

• પ્રાચીન ઇતિહાસ: વૈદિક કાળમાં આ પ્રદેશ ‘આર્યાવર્ત’નો મુખ્ય ભાગ હતો. ભગવાન બુદ્ધે પોતાનો પ્રથમ ઉપદેશ સારનાથ (વારાણસી) માં આપ્યો હતો.
• મૌર્ય અને ગુપ્ત સામ્રાજ્ય: સમ્રાટ અશોકના શાસન દરમિયાન આ પ્રદેશ કલા અને સંસ્કૃતિનું કેન્દ્ર બન્યો. ગુપ્ત કાળને ભારતીય ઇતિહાસનો ‘સુવર્ણ યુગ’ કહેવામાં આવે છે, જેની અસરો અહીંના શિલ્પકલામાં જોવા મળે છે.
• મુઘલ યુગ: મુઘલ શાસકોએ આગ્રા અને ફતેહપુર સિકરીને પોતાની રાજધાની બનાવી. તાજમહેલ જેવી અદભૂત ઈમારતો આ સમયની દેન છે.
• સ્વતંત્રતા સંગ્રામ: ૧૮૫૭ના પ્રથમ સ્વાતંત્ર્ય સંગ્રામની શરૂઆત મેરઠથી થઈ હતી. મંગલ પાંડે અને ઝાંસીની રાણી લક્ષ્મીબાઈ આ ધરતીના પુત્ર-પુત્રીઓ હતા.

ઉત્તર પ્રદેશનું ભૂગોળ (UP Geography)

• મેદાની પ્રદેશો: રાજ્યનો મોટાભાગનો વિસ્તાર ગંગા અને યમુનાના અત્યંત ફળદ્રુપ અને કાંપની જમીનવાળા મેદાનોથી બનેલો છે. આ વિશાળ મેદાનોને કારણે જ આ પ્રદેશ ખેતી માટે આખા દેશમાં સૌથી ઉત્તમ ગણાય છે.
• નદીઓનું નેટવર્ક: ગંગા, યમુના, સરયુ (ઘાઘરા), ગોમતી, બેતવા, સોન અને ચંબલ અહીંની મુખ્ય જીવાદોરી છે. આ નદીઓ માત્ર પીવાનું પાણી જ નહીં, પરંતુ સમગ્ર રાજ્યમાં સિંચાઈનું એક મોટું અને મજબૂત નેટવર્ક પૂરું પાડે છે.
• હવામાન અને આબોહવા: અહીં મુખ્યત્વે ઉષ્ણકટિબંધીય માનસૂની આબોહવા જોવા મળે છે. ઉનાળામાં (માર્ચથી જૂન) તાપમાન ઘણું ઊંચું રહે છે અને લૂ વાય છે, જ્યારે ચોમાસામાં (જુલાઈથી સપ્ટેમ્બર) સારો એવો વરસાદ થાય છે. શિયાળામાં અહીં કડાકાની ઠંડી અને ગાઢ ધુમ્મસ જોવા મળે છે.
• કુદરતી સંસાધનો અને વનસ્પતિ: રાજ્યમાં જંગલો અને વન્યજીવોનું પ્રમાણ દક્ષિણના પહાડી વિસ્તારો (બુંદેલખંડ) પૂરતું મર્યાદિત છે. અહીં સોનભદ્ર અને મિર્ઝાપુર જેવા વિસ્તારોમાં ચૂનાનો પથ્થર અને કોલસા જેવા ખનિજો મળી આવે છે. ખનિજો મર્યાદિત હોવા છતાં, અહીંની સોના જેવી ફળદ્રુપ જમીનને કારણે કૃષિ ક્ષેત્રે આ રાજ્ય આખા દેશમાં અગ્રેસર છે.

ઉત્તર પ્રદેશની વસ્તી (Population Of Uttar Pradesh)

• વસ્તીનું કદ: ઉત્તર પ્રદેશ ભારતનું સૌથી વધુ વસ્તી ધરાવતું રાજ્ય છે. જો ઉત્તર પ્રદેશને એક અલગ દેશ માનવામાં આવે, તો તે ચીન, ભારત, અમેરિકા અને ઈન્ડોનેશિયા પછી વિશ્વનો ૫મો સૌથી વધુ વસ્તી ધરાવતો દેશ બની જાય!
• વસ્તીના આંકડા અને ઘનતા: ૨૦૧૧ની સત્તાવાર વસ્તી ગણતરી મુજબ રાજ્યની વસ્તી આશરે ૧૯.૯૮ કરોડ હતી, જે ૨૦૨૬ના વર્તમાન અંદાજ મુજબ ૨૪ કરોડને વટાવી ગઈ છે. અહીં દર ચોરસ કિલોમીટરે વસ્તીની ઘનતા પણ દેશના સરેરાશ દર કરતાં ઘણી વધારે છે.
• સાક્ષરતા દર: રાજ્યમાં શિક્ષણ અને જાગૃતિના અભિયાનોને કારણે સાક્ષરતા ક્ષેત્રે સતત મોટો સુધારો થઈ રહ્યો છે. હાલમાં રાજ્યનો સાક્ષરતા દર ૬૭-૭૦% ની આસપાસ પહોંચી ગયો છે, જેમાં યુવા પેઢીમાં શિક્ષણનું પ્રમાણ ખૂબ જ ઝડપથી વધી રહ્યું છે.
• શહેરીકરણ અને સ્થળાંતર: નોઈડા, ગાઝિયાબાદ, લખનૌ, કાનપુર અને વારાણસી જેવા મોટા શહેરોમાં આધુનિક ઈન્ફ્રાસ્ટ્રક્ચર અને રોજગારી વધવાને કારણે બહુ ઝડપી શહેરીકરણ જોવા મળી રહ્યું છે. ગ્રામીણ વિસ્તારોમાંથી લોકો હવે આ હાઈટેક શહેરો તરફ વસી રહ્યા છે.

તમે આપેલા ૫મા મુદ્દા (મુખ્ય શહેરો અને કોષ્ટક) ને વધુ વિગતવાર, ઊંડાણપૂર્વક અને વિસ્તૃત કરીને નીચે મુજબ તૈયાર કર્યો છે:

ઉત્તર પ્રદેશના મુખ્ય શહેરો (Main Cities Of UP)

• લખનૌ: ઉત્તર પ્રદેશની વહીવટી રાજધાની. આ શહેર પોતાની ખાસ ‘પહેલે આપ’ વાળી તહેઝીબ (સભ્યતા), ગંગા-જમુની સંસ્કૃતિ, સુંદર ચિકનકારી કપડાંનું ભરતકામ અને સ્વાદિષ્ટ નવાબી ભોજન (અવધી ફૂડ) માટે વિશ્વભરમાં વિશિષ્ટ ઓળખ ધરાવે છે.
• કાનપુર: આ રાજ્યનું સૌથી મોટું ઔદ્યોગિક શહેર છે. તેને ‘પૂર્વનું માન્ચેસ્ટર’ પણ કહેવામાં આવે છે. કાનપુર પોતાના ટેક્સટાઈલ (કાપડ) અને ઉચ્ચ ગુણવત્તાવાળા ચામડાના (Leather) ઉદ્યોગ તેમજ ટેનરીઝ માટે આખી દુનિયામાં પ્રખ્યાત છે.
• વારાણસી (કાશી/બનારસ): વિશ્વનું સૌથી જૂનું અને સતત જીવંત રહેલું ધાર્મિક શહેર છે. ગંગા નદીના પવિત્ર કિનારે વસેલું આ શહેર ભગવાન શિવના કાશી વિશ્વનાથ મંદિર, ૮૪ ઐતિહાસિક ઘાટ, ભવ્ય ગંગા આરતી અને બનારસી સાડીઓ માટે જાણીતું છે.
• આગ્રા: યમુના નદીના કિનારે વસેલું મોહક ઐતિહાસિક શહેર છે. મુઘલ સામ્રાજ્યની પૂર્વ રાજધાની એવું આ શહેર વિશ્વની સાત અજાયબીઓમાં સ્થાન પામેલ પ્રેમનું પ્રતીક ‘તાજમહેલ’ ધરાવે છે. આ ઉપરાંત અહીંનો પેઠા (મીઠાઈ) પણ ખૂબ લોકપ્રિય છે.
• પ્રયાગરાજ (અલ્હાબાદ): ભારતનું આધ્યાત્મિક હૃદય છે, જ્યાં ગંગા, યમુના અને અદ્રશ્ય સરસ્વતી નદીઓનો પવિત્ર ‘ત્રિવેણી સંગમ’ થાય છે. દર ૧૨ વર્ષે અહીં ભરાતો વિશ્વનો સૌથી મોટો ધાર્મિક મેળો ‘મહાકુંભ મેળો’ કરોડો શ્રદ્ધાળુઓને આકર્ષે છે. આ શહેર શિક્ષણનું પણ મોટું કેન્દ્ર છે.
• મથુરા-વૃંદાવન: હિન્દુ ધર્મનું અત્યંત પવિત્ર સ્થાન અને ભગવાન શ્રીકૃષ્ણની જન્મભૂમિ (મથુરા) તથા લીલાભૂમિ (વૃંદાવન) છે. અહીંની લઠ્ઠમાર હોળી, બાંકે બિહારી મંદિર, પ્રેમ મંદિર અને અહીંના પ્રખ્યાત પેંડા આખા ભારતમાં જાણીતા છે.
• ગોરખપુર: ઉત્તર-પૂર્વી ઉત્તર પ્રદેશનું આ મુખ્ય કેન્દ્ર મહાયોગી ગુરુ ગોરખનાથ મંદિર અને નાથ સંપ્રદાયની પીઠ માટે જાણીતું છે. આ શહેરનો પ્રાચીન ઇતિહાસ ઘણો સમૃદ્ધ છે અને તે પૂર્વાંચલ વિસ્તારના મુખ્ય શૈક્ષણિક અને તબીબી હબ તરીકે વિકસી રહ્યું છે.
• નોઈડા (New Okhla Industrial Development Authority): આ દિલ્હી એનસીઆર (NCR) નો એક ભાગ છે. આધુનિક ભારતનું આ એક અદભુત આયોજિત શહેર (Planned City) છે, જે આખા દેશમાં અગ્રણી IT પાર્ક્સ, ગગનચુંબી ઈમારતો, સ્ટાર્ટ-અપ્સ અને ઈલેક્ટ્રોનિક્સ મેન્યુફેક્ચરિંગ (ઉત્પાદન) હબ તરીકે ઓળખાય છે.

ઉત્તર પ્રદેશની સંસ્કૃતિ અને પરંપરા

• સંસ્કૃતિની વિવિધતા: ઉત્તર પ્રદેશની સંસ્કૃતિ એ ભારતીય સંસ્કારોનું કેન્દ્રબિંદુ છે, જે વિવિધતામાં એકતાનું ઉત્કૃષ્ટ ઉદાહરણ પૂરું પાડે છે. અહીં હિન્દુ, મુસ્લિમ, બૌદ્ધ અને જૈન ધર્મની પરંપરાઓનો સુંદર સમન્વય જોવા મળે છે જેને આપણે ‘ગંગા-જમુની તહેઝીબ’ તરીકે ઓળખીએ છીએ.
• નૃત્ય અને લોકસંગીત: શાસ્ત્રીય નૃત્ય ક્ષેત્રે ‘કથક’ નૃત્યની ઉત્પત્તિ આ જ ધરતી પર થઈ છે. આ ઉપરાંત લોકસંગીતમાં કજરી (ચોમાસાના ગીતો), ચૈતી, હોરી, રસિયા અને બિરહા અહીંના લોકોના જીવનમાં વણાયેલા લોકપ્રિય સંગીત પ્રકારો છે, જે લણણી અને તહેવારોના સમયે ગવાય છે.
• વિશ્વપ્રસિદ્ધ હસ્તકલા: હસ્તકલાના મામલામાં યુપી વૈશ્વિક ઓળખ ધરાવે છે. લખનૌની ઝીણવટભરી ‘ચિકનકારી’ અને ઝરદોઝી ભરતકામ, ભદોહી અને મિર્ઝાપુરના હાથે વણેલા સુંદર ગાલીચાઓ, મુરાદાબાદનું બ્રાસવેર (પિત્તળકામ) અને ફિરોઝાબાદની કાચની બંગડીઓ સમગ્ર વિશ્વમાં નિકાસ થાય છે.
• ભવ્ય તહેવારો: અહીં દિવાળી, હોળી, ઈદ, મકરસંક્રાંતિ અને બુદ્ધ પૂર્ણિમા ખૂબ જ ધામધૂમથી ઉજવાય છે. ખાસ કરીને મથુરા-બરસાનાની ‘લઠ્ઠમાર હોળી’ અને દર બાર વર્ષે પ્રયાગરાજમાં યોજાતો ‘કુંભ મેળો’ જોવા માટે દેશ-વિદેશથી કરોડો લોકો આવે છે.

ઉત્તર પ્રદેશના પ્રખ્યાત ધાર્મિક સ્થળો

• ૧. કાશી વિશ્વનાથ મંદિર (વારાણસી): ગંગા કિનારે વસેલું આ મંદિર ભગવાન શિવના ૧૨ પવિત્ર જ્યોતિર્લિંગોમાંનું એક છે. તાજેતરમાં બનેલા ભવ્ય ‘કાશી વિશ્વનાથ કોરિડોર’ પછી આખા વિશ્વમાંથી આવતા શ્રદ્ધાળુઓ માટે મહાદેવના દર્શન અને ગંગા સ્નાન કરવાનો અનુભવ વધુ દિવ્ય બન્યો છે.
• ૨. અયોધ્યા: સરયુ નદીના કિનારે આવેલી પ્રભુ શ્રી રામની પાવન જન્મભૂમિ છે. સનાતન ધર્મના સાત સૌથી પવિત્ર શહેરોમાં (સપ્ત પુરી) તેનું સ્થાન પ્રથમ છે. અહીં નવનિર્મિત ભવ્ય ‘શ્રી રામ મંદિર’ અને હનુમાનગઢી સમગ્ર વિશ્વના પ્રવાસીઓ માટે શ્રદ્ધાનું નવું અને સૌથી મોટું કેન્દ્ર બન્યું છે.
• ૩. મથુરા-વૃંદાવન: યમુના કિનારે વસેલી ભગવાન શ્રીકૃષ્ણની જન્મભૂમિ (મથુરા) અને લીલાભૂમિ (વૃંદાવન) ભક્તિરસથી છલકાતી નગરીઓ છે. અહીં આવેલું શ્રીકૃષ્ણ જન્મસ્થાન મંદિર, વૃંદાવનનું આસ્થાનું કેન્દ્ર એવું ‘બાંકે બિહારી મંદિર’ અને આધુનિક સ્થાપત્ય ધરાવતું ‘પ્રેમ મંદિર’ શ્રદ્ધાળુઓને મંત્રમુગ્ધ કરે છે.
• ૪. ત્રિવેણી સંગમ (પ્રયાગરાજ): આ એ પવિત્ર ભૂમિ છે જ્યાં ભારતની ત્રણ મુખ્ય નદીઓ – ગંગા, યમુના અને ગુપ્ત સરસ્વતીનો સંગમ થાય છે. આ ત્રિવેણી સંગમમાં સ્નાન કરવાનું હિન્દુ ધર્મમાં ઘણું પવિત્ર મનાય છે. અહીં દર વર્ષે માઘ મેળો અને દર ૧૨ વર્ષે મહાકુંભ મેળો યોજાય છે.
• ૫. દેવા શરીફ (બારાબંકી): રાજધાની લખનૌ નજીક બારાબંકીમાં આવેલી આ જગપ્રસિદ્ધ દરગાહ મહાન સૂફી સંત હાજી વારિસ અલી શાહની છે. આ સ્થળ કોમી એકતાનું અદભુત પ્રતીક છે, જ્યાં હિન્દુ અને મુસ્લિમ બંને ધર્મના લોકો સમાન આસ્થા સાથે માથું ટેકવે છે અને અહીં ઉજવાતો દેવા મેળો ખૂબ જાણીતો છે.

ઉત્તર પ્રદેશના પર્યટન સ્થળો

• તાજમહેલ: યમુના નદીના કિનારે સફેદ આરસપહાણથી બનેલું આ સ્થાપત્ય વિશ્વભરમાં ‘પ્રેમનું પ્રતીક’ ગણાય છે. શાહજહાં દ્વારા બંધાયેલો તાજમહેલ દુનિયાની સાત અજાયબીઓમાં સ્થાન પામેલો છે, જેની સ્થાપત્ય કલા અને સુંદરતા જોવા દર વર્ષે લાખો વિદેશી પ્રવાસીઓ ભારત આવે છે.
• દૂધવા નેશનલ પાર્ક: ભારત-નેપાળ સરહદ નજીક આવેલો આ નેશનલ પાર્ક વન્યજીવન પ્રેમીઓ અને પ્રકૃતિપ્રેમીઓ માટે એક અદભુત સ્થળ છે. અહીં ગાઢ જંગલોની વચ્ચે વાઘ (Tigers), દુર્લભ બારાસિંગા (હરણ), ગેંડા અને અસંખ્ય પ્રજાતિના પક્ષીઓ કુદરતી માહોલમાં જોવા મળે છે.
• ફતેહપુર સિક્રી: આગ્રા નજીક આવેલું આ નગર મુઘલ સમ્રાટ અકબરના સમયનો ભવ્ય કિલ્લો અને સ્થાપત્યો ધરાવે છે. અહીં આવેલો વિશ્વનો સૌથી ઊંચો પ્રવેશદ્વાર ‘બુલંદ દરવાજા’, શેખ સલીમ ચિશ્તીની દરગાહ અને પંચમહાલ મુઘલ સ્થાપત્ય કલાની ભવ્યતાની સાક્ષી પૂરે છે.
• ચિત્રકૂટ: વિંધ્ય પર્વતમાળાઓની વચ્ચે આવેલું ચિત્રકૂટ પ્રકૃતિની સુંદરતા, શાંતિ અને રામાયણ કાળ સાથે ઊંડો સંબંધ ધરાવે છે. માન્યતા છે કે ભગવાન શ્રીરામે તેમના ૧૪ વર્ષના વનવાસના સાડા અગિયાર વર્ષ અહીં જ વિતાવ્યા હતા. અહીંના મંદિરો, પહાડો અને મંદાકિની નદીના ઘાટ પ્રવાસીઓના મનને શાંતિ આપે છે.

ઉત્તર પ્રદેશની અર્થવ્યવસ્થા

• કૃષિ ક્ષેત્ર (આર્થિક કરોડરજ્જુ): રાજ્યની અર્થવ્યવસ્થા મુખ્યત્વે કૃષિ પર આધારિત છે. દેશમાં સૌથી વધુ ફળદ્રુપ જમીન હોવાના કારણે ઉત્તર પ્રદેશ શેરડી (Sugarcane), ઘઉં (Wheat), બટાકા અને દૂધના ઉત્પાદનમાં આખા ભારતમાં ટોચ પર છે. આ ઉપરાંત ચોખા અને બાગાયતી પાકો (જેમ કે મલિહાબાદની પ્રખ્યાત કેરી) પણ અર્થતંત્રમાં મોટો ફાળો આપે છે.
• MSME અને હસ્તકલા (ODOP યોજના): માઇક્રો, સ્મોલ એન્ડ મીડિયમ એન્ટરપ્રાઇઝિસ (MSME) ક્ષેત્રે રાજ્યની ‘વન ડિસ્ટ્રિક્ટ વન પ્રોડક્ટ’ (ODOP) યોજના ખૂબ જ સફળ રહી છે. આ નીતિએ સ્થાનિક કારીગરોને વૈશ્વિક પ્લેટફોર્મ પૂરું પાડીને રાજ્યને આત્મનિર્ભર બનાવ્યું છે. કન્નોજનું અત્તર, ભદોહીના ગાલીચા અને મુરાદાબાદના પિત્તળના વાસણોની નિકાસથી દર વર્ષે કરોડો રૂપિયાનું વિદેશી હૂંડિયામણ મળે છે.
• આધુનિક ઔદ્યોગિક વિકાસ અને રોકાણ: પશ્ચિમ ઉત્તર પ્રદેશમાં આવેલું નોઈડા, ગ્રેટર નોઈડા અને યમુના એક્સપ્રેસવે વિસ્તાર આજે દેશનું અગ્રણી આઈટી (IT) અને ઈલેક્ટ્રોનિક્સ હબ બની ગયું છે. વિશ્વની મોટી મોબાઈલ મેન્યુફેક્ચરિંગ કંપનીઓ અહીં કાર્યરત છે. સંરક્ષણ ક્ષેત્રે ‘ડિફેન્સ કોરિડોર’ (જેમ કે અલીગઢ, ઝાંસી, કાનપુરમાં) અને દર વર્ષે યોજાતી ‘ગ્લોબલ ઇન્વેસ્ટર્સ સમિટ’ દ્વારા રાજ્યમાં ભારે ઔદ્યોગિક રોકાણ આવી રહ્યું છે.

જમ્મુ કાશ્મીર વિશે માહિતી

ઉત્તર પ્રદેશનું શિક્ષણ ક્ષેત્ર

• શૈક્ષણિક વારસો અને સુધારો: ઉત્તર પ્રદેશ પ્રાચીન સમયથી જ જ્ઞાન અને શિક્ષણનું મોટું કેન્દ્ર રહ્યું છે. છેલ્લા કેટલાક સમયમાં રાજ્યમાં પ્રાથમિક શિક્ષણથી લઈને ઉચ્ચ શિક્ષણના માળખામાં મોટો સુધારો થયો છે. નવી શાળાઓ, મેડિકલ કોલેજો અને ટેકનિકલ સંસ્થાઓની સ્થાપના થવાથી યુવાનોને સ્થાનિક સ્તરે જ ગુણવત્તાયુક્ત શિક્ષણ મળી રહ્યું છે.
• દેશની પ્રતિષ્ઠિત શિક્ષણ સંસ્થાઓ: રાજ્યમાં રાષ્ટ્રીય અને આંતરરાષ્ટ્રીય સ્તરે ખ્યાતિપ્રાપ્ત અનેક મોટી યુનિવર્સિટીઓ અને સંસ્થાઓ આવેલી છે:
  1. IIT કાનપુર: ઈન્ડિયન ઈન્સ્ટિટ્યુટ ઓફ ટેકનોલોજી (IIT) કાનપુર એ દેશની સર્વશ્રેષ્ઠ એન્જિનિયરિંગ અને રિસર્ચ સંસ્થાઓમાંની એક છે, જે ટેકનોલોજી અને ઈનોવેશન ક્ષેત્રે અગ્રેસર છે.
  2. BHU (બનારસ હિન્દુ યુનિવર્સિટી – વારાણસી): પંડિત મદન મોહન માલવીય દ્વારા સ્થાપિત આ યુનિવર્સિટી એશિયાની સૌથી મોટી રહેણાંક યુનિવર્સિટીઓમાંથી એક છે. તે કલા, વિજ્ઞાન, મેડિકલ અને સંસ્કૃતના શિક્ષણ માટે વિશ્વભરમાં પ્રખ્યાત છે.
  3. અલીગઢ મુસ્લિમ યુનિવર્સિટી (AMU): સર સૈયદ અહેમદ ખાન દ્વારા સ્થાપિત આ એક ઐતિહાસિક કેન્દ્રીય યુનિવર્સિટી છે, જે તેના આધુનિક શિક્ષણ અને સમૃદ્ધ શૈક્ષણિક ઈતિહાસ માટે જાણીતી છે.
  4. ઈલાહાબાદ યુનિવર્સિટી (પ્રયાગરાજ): આ યુનિવર્સિટીને તેના ગૌરવશાળી ભૂતકાળ અને શૈક્ષણિક સ્તરને કારણે ‘પૂર્વનું ઓક્સફોર્ડ’ (Oxford of the East) કહેવામાં આવે છે. દેશને સૌથી વધુ IAS અને IPS આપનારી સંસ્થાઓમાં તેની ગણના થાય છે.
  5. અન્ય સંસ્થાઓ: આ સિવાય લખનૌમાં આવેલી IIM લખનૌ (મેનેજમેન્ટ માટે) અને સંજય ગાંધી પીજીઆઈ (મેડિકલ માટે) દેશની ટોચની સંસ્થાઓમાં સામેલ છે.

ઉત્તર પ્રદેશનું ખાણીપીણી

• શાહી ભોજન અને શૈલી: ઉત્તર પ્રદેશનું ભોજન તેના સ્વાદ, સુગંધ અને વૈવિધ્ય માટે આખા દેશમાં પ્રખ્યાત છે. અહીંના ભોજન પર ખાસ કરીને શાહી મુઘલાઈ અને અવધી (લખનૌવી) પાકકળા શૈલીનો ઊંડો પ્રભાવ જોવા મળે છે, જેમાં ધીમા તાપે રાંધવાની પ્રક્રિયા (દમ પુખ્ત) મુખ્ય છે.
• પ્રખ્યાત વાનગીઓ:
  • ટુંડે કબાબ (લખનૌ): લખનૌના આ કબાબ વિશ્વભરમાં મશહૂર છે. તે પોતાના અદભુત સ્વાદ અને મોંમાં મુકતા જ ઓગળી જાય તેવી નરમાશ માટે જાણીતા છે, જેમાં આશરે ૧૬૦ ગુપ્ત મસાલાઓનો ઉપયોગ થાય છે.
  • લખનૌવી બિરયાની: હૈદરાબાદી બિરયાની કરતાં તદ્દન અલગ, આ બિરયાની અવધી શૈલીમાં હળવા મસાલા અને સુગંધિત બાસમતી ચોખા સાથે દમ આપીને બનાવવામાં આવે છે.
  • મથુરાના પેંડા: ભગવાન શ્રીકૃષ્ણની નગરીના આ પેંડા શુદ્ધ દૂધના માવાને ધીમા તાપે શેકીને બનાવવામાં આવે છે, જેનો સ્વાદ અજોડ છે.
  • ચટાકેદાર આલુ ચાટ અને સ્ટ્રીટ ફૂડ: બનારસની ટામેટા ચાટ, કાનપુરની બદામ કુલ્ફી અને યુપીની ગરમાગરમ બેડમી પૂરી-બટાકાનું શાક અહીંનું લોકપ્રિય સ્ટ્રીટ ફૂડ છે.

ઉત્તર પ્રદેશ વિશે ૧૫ રસપ્રદ તથ્યો

• ૧. વસ્તીમાં મોખરે: ઉત્તર પ્રદેશ ભારતનું સૌથી વધુ વસ્તી ધરાવતું રાજ્ય છે. જો તે એક દેશ હોત, તો વિશ્વનો ૫મો સૌથી મોટો વસ્તી ધરાવતો દેશ હોત.
• ૨. વડાપ્રધાનની ભૂમિ: ભારતને સૌથી વધુ વડાપ્રધાન (જેમ કે પંડિત નેહરુ, લાલ બહાદુર શાસ્ત્રી, ઈન્દિરા ગાંધી, અટલ બિહારી વાજપેયી અને વર્તમાન પ્રધાનમંત્રી નરેન્દ્ર મોદી સહિત) આપવાનું ગૌરવ આ રાજ્યને ફાળે જાય છે.
• ૩. પ્રાચીનતમ નગરી: વિશ્વનું સૌથી જૂનું, પવિત્ર અને સતત જીવંત રહેલું શહેર ‘વારાણસી’ (કાશી) આ જ રાજ્યમાં આવેલું છે.
• ૪. એક્સપ્રેસવે સ્ટેટ: ઉત્તર પ્રદેશ આજે દેશમાં સૌથી મોટું અને આધુનિક એક્સપ્રેસવે નેટવર્ક (જેમ કે પૂર્વાંચલ, ગંગા અને બુંદેલખંડ એક્સપ્રેસવે) ધરાવતું અગ્રણી રાજ્ય છે.
• ૫. મહાકુંભનું આયોજન: પ્રયાગરાજમાં યોજાતો ‘કુંભ મેળો’ વિશ્વનું સૌથી મોટું ધાર્મિક મેળાવડું છે, જેને અંતરિક્ષમાંથી પણ જોઈ શકાય છે તેવી લોકવાયકા છે.
• ૬. અન્નનો ભંડાર: આખા ભારતમાં સૌથી વધુ શેરડી અને દૂધનું ઉત્પાદન ઉત્તર પ્રદેશમાં થાય છે, જેથી તેને દેશનો ‘સુગર બાઉલ’ પણ કહે છે.
• ૭. વિશાળ સરહદો: ભૌગોલિક દૃષ્ટિએ યુપી દેશના સૌથી વધુ એટલે કે ૮ રાજ્યો અને ૧ કેન્દ્રશાસિત પ્રદેશ (દિલ્હી) સાથે સરહદ વહેંચે છે, તેમજ નેપાળ સાથે આંતરરાષ્ટ્રીય સરહદ ધરાવે છે.
• ૮. ગંગા-જમુની સંસ્કૃતિ: અહીં હિન્દી, અવધી, બ્રજ અને ઉર્દૂ ભાષા તેમજ સંસ્કૃતિનું એક ખૂબ જ સુંદર અને અદભુત મિશ્રણ જોવા મળે છે.
• ૯. સૌથી મોટું રાજકીય માળખું: દેશમાં સૌથી વધુ વિધાનસભા બેઠકો (૪૦૩) અને લોકસભા બેઠકો (૮૦) આ જ રાજ્યમાં હોવાથી તે ભારતની રાજનીતિનું પાવર હાઉસ છે.
• ૧૦. બૌદ્ધ ધર્મનું કેન્દ્ર: ભગવાન બુદ્ધે જ્ઞાન પ્રાપ્તિ પછી પોતાનો સૌથી પહેલો ઉપદેશ વારાણસી નજીક આવેલા ‘સારનાથ’માં આપ્યો હતો.
• ૧૧. વૈશ્વિક અજાયબી: દુનિયાની સાત અજાયબીઓમાંથી એક અને પ્રેમનું વૈશ્વિક પ્રતીક ગણાતો ‘તાજમહેલ’ આગ્રામાં સ્થિત છે.
• ૧૨. ભવ્ય રામ મંદિર: હિન્દુ આસ્થાનું પરમ કેન્દ્ર અને વિશ્વનું સૌથી ભવ્ય નવનિર્મિત ‘શ્રી રામ જન્મભૂમિ મંદિર’ યુપીના અયોધ્યા શહેરમાં આવેલું છે.
• ૧૩. ODOP ની શરૂઆત: સ્થાનિક કલા અને ઉદ્યોગોને પ્રોત્સાહન આપવા માટેની ક્રાંતિકારી ‘વન ડિસ્ટ્રિક્ટ વન પ્રોડક્ટ’ યોજનાની શરૂઆત કરનાર ઉત્તર પ્રદેશ દેશનું પ્રથમ રાજ્ય છે.
• ૧૪. પવિત્ર ગંગાનો પ્રવાહ: ભારતની સૌથી પવિત્ર નદી ગંગા પોતાનો સૌથી મોટો ભૌગોલિક હિસ્સો અને અંતર ઉત્તર પ્રદેશ રાજ્યની અંદર જ કાપે છે.
• ૧૫. અગ્રેસર કૃષિ ઉત્પાદન:ભારતના કુલ ઘઉં ઉત્પાદનમાં ઉત્તર પ્રદેશનો હિસ્સો સૌથી મોટો છે, જે દેશની ખાદ્ય સુરક્ષા સુનિશ્ચિત કરવામાં મોટી ભૂમિકા ભજવે છે. 

ઉત્તર પ્રદેશની વિકાસ યોજનાઓ

• ઈન્ફ્રાસ્ટ્રક્ચર ક્રાંતિ: વર્તમાન સમયમાં ઉત્તર પ્રદેશ પોતાના ઈન્ફ્રાસ્ટ્રક્ચર (પાયાની સુવિધાઓ) ના માળખામાં અભૂતપૂર્વ ક્રાંતિ લાવી રહ્યું છે. રાજ્ય સરકારે રસ્તા, રેલવે અને હવાઈ પરિવહનને વૈશ્વિક સ્તરે લઈ જવા માટે અનેક મેગા પ્રોજેક્ટ્સ શરૂ કર્યા છે.
• એક્સપ્રેસવે સ્ટેટ: યુપી આજે દેશમાં સૌથી વધુ એક્સપ્રેસવે ધરાવતું રાજ્ય બની ગયું છે. પૂર્વાંચલ એક્સપ્રેસવે, બુંદેલખંડ એક્સપ્રેસવે અને દિલ્હી-મેરઠ એક્સપ્રેસવે કાર્યરત છે, જ્યારે આશરે ૫૯૪ કિમી લાંબો ‘ગંગા એક્સપ્રેસવે’ પશ્ચિમ યુપીને પૂર્વ યુપી સાથે જોડવા માટે ઝડપથી તૈયાર થઈ રહ્યો છે. આ નેટવર્કને કારણે મુસાફરીનો સમય અડધો થઈ ગયો છે.
• વૈશ્વિક હવાઈ કનેક્ટિવિટી: ગૌતમ બુદ્ધ નગર (નોઈડા) ના જેવર ખાતે બની રહેલું ‘નોઈડા ઈન્ટરનેશનલ એરપોર્ટ’ એશિયાના સૌથી મોટા એરપોર્ટ્સમાંનું એક હશે. આ ઉપરાંત અયોધ્યા, કુશીનગર અને વારાણસી જેવા આંતરરાષ્ટ્રીય એરપોર્ટ સાથે રાજ્ય હવે વૈશ્વિક સ્તરનું કનેક્ટિવિટી હબ બની ગયું છે.
• શહેરી કાયાપલટ (સ્માર્ટ સિટી મિશન): કેન્દ્ર અને રાજ્ય સરકારના સ્માર્ટ સિટી મિશન હેઠળ લખનૌ, વારાણસી, કાનપુર, આગ્રા અને અલીગઢ જેવા શહેરોનો આધુનિક કાયાપલટ કરવામાં આવી રહ્યો છે. અદભુત ટ્રાફિક મેનેજમેન્ટ, સીસીટીવી સર્વેલન્સ, સ્વચ્છતા અને સુંદર લાઈટિંગ સાથે શહેરોને ડિજિટલ અને રહેવા લાયક બનાવવામાં આવી રહ્યા છે.

પર્યાવરણ અને વન્યજીવન

• ભૌગોલિક વિવિધતા: ઉત્તર પ્રદેશ પોતાની ભૌગોલિક વિવિધતાના કારણે માત્ર કૃષિમાં જ નહીં, પરંતુ સમૃદ્ધ વન્યજીવન અને પ્રાકૃતિક સૌંદર્યમાં પણ અગ્રેસર છે. હિમાલયની તળેટીમાં આવેલો તરાઈ પ્રદેશ અને દક્ષિણના પહાડી વિસ્તારો અજોડ ઈકોસિસ્ટમ ધરાવે છે.
• દૂધવા નેશનલ પાર્ક અને ટાઈગર રિઝર્વ: લખીમપુર-ખીરી જિલ્લામાં સ્થિત આ પાર્ક ભારતના સૌથી પ્રતિષ્ઠિત નેશનલ પાર્ક્સમાંનું એક છે. તે ખાસ કરીને રોયલ બેંગોલ ટાઈગર (વાઘ), દુર્લભ ગેંડા, જંગલી હાથી અને અદભુત બારાસિંગા (સ્વેમ્પ ડીયર) ની વસ્તી માટે જાણીતું છે. પ્રકૃતિપ્રેમીઓ માટે આ એક સ્વર્ગ સમાન છે.
• સ્થળાંતર કરનારા પક્ષીઓનું આશ્રયસ્થાન: યુપીમાં અનેક પ્રખ્યાત પક્ષી અભયારણ્યો (Bird Sanctuaries) આવેલા છે. ઉન્નાવનું ‘નવાબગંજ પક્ષી અભયારણ્ય’ અને રાયબરેલીનું ‘સમસપુર પક્ષી અભયારણ્ય’ શિયાળાની ઋતુમાં સાઇબેરિયા અને અન્ય ઠંડા દેશોમાંથી આવતા પ્રવાસી પક્ષીઓથી ગુંજી ઉઠે છે.
• નદી અને જળચર જીવોનું સંરક્ષણ: ગંગા અને યમુના જેવી પવિત્ર નદીઓની શુદ્ધતા જાળવવા માટે ‘નમામિ ગંગે’ અને ‘સ્વચ્છ ગંગા મિશન’ જેવી યોજનાઓ પર ખાસ ભાર મૂકવામાં આવ્યો છે. આ પ્રયાસોને કારણે નદીઓમાં પ્રદૂષણ ઘટ્યું છે અને વારાણસી તેમજ પ્રયાગરાજની આસપાસ દુર્લભ ‘ગંગા ડોલ્ફિન’ (Gangetic Dolphin) નું સંરક્ષણ સફળતાપૂર્વક થઈ રહ્યું છે.
• મહાવૃક્ષારોપણ અભિયાન: પર્યાવરણ સંતુલન અને હરિયાળીનું આવરણ (Green Cover) વધારવા માટે રાજ્ય સરકાર દર વર્ષે ચોમાસામાં એક જ દિવસમાં કરોડો વૃક્ષો વાવવાનો એક અનોખો રેકોર્ડ બનાવે છે. આ જન-આંદોલનને કારણે રાજ્યના વન્ય વિસ્તારમાં સારો એવો વધારો નોંધાયો છે.

કૃષિ અને મુખ્ય પાક

ઉત્તર પ્રદેશની ફળદ્રુપ જમીન તેને ભારતનું ‘અન્ન ભંડાર’ બનાવે છે. રાજ્યની અર્થવ્યવસ્થાનો મોટો હિસ્સો કૃષિ પર નિર્ભર છે.

• મુખ્ય પાક: ઘઉં, ડાંગર (ચોખા), શેરડી અને કઠોળનું અહીં વિપુલ પ્રમાણમાં ઉત્પાદન થાય છે. ઉત્તર પ્રદેશ ભારતમાં ઘઉં અને શેરડીના ઉત્પાદનમાં પ્રથમ ક્રમે છે.
• બાગાયતી પાક: બટાકા, મગફળી અને વિવિધ પ્રકારના ફળો (જેમ કે આંબા અને અમરૂદ) નું ઉત્પાદન પણ મોટા પાયે થાય છે. મલીહાબાદી આંબા વિશ્વભરમાં જાણીતા છે.
• સિંચાઈ વ્યવસ્થા: નહેરો અને ટ્યુબવેલનું વિશાળ નેટવર્ક રાજ્યના ખેડૂતોને વર્ષભર ખેતી કરવામાં મદદરૂપ થાય છે.
• કૃષિ સંશોધન: લખનૌમાં આવેલી ‘સેન્ટ્રલ ઇન્સ્ટિટ્યૂટ ફોર સબટ્રોપિકલ હોર્ટિકલ્ચર’ અને કાનપુરની ‘ચંદ્રશેખર આઝાદ કૃષિ યુનિવર્સિટી’ જેવી સંસ્થાઓ કૃષિ ક્ષેત્રે નવી તકનીકો અને સુધારા માટે કામ કરી રહી છે.

લેહ લદ્દાખ વિશે અભ્યાસ માહિતી

FAQ (વારંવાર પૂછાતા પ્રશ્નો)

Q1. ઉત્તર પ્રદેશની રાજધાની કઈ છે?

જવાબ: લખનૌ.

Q2. ઉત્તર પ્રદેશની વસ્તી કેટલી છે?

જવાબ: અંદાજિત ૨૪ કરોડથી વધુ.

Q3. ઉત્તર પ્રદેશનું સૌથી પ્રસિદ્ધ પર્યટન સ્થળ કયું છે?

જવાબ: આગ્રાનો તાજમહેલ.

Q4. ઉત્તર પ્રદેશની મુખ્ય ભાષાઓ કઈ છે?

જવાબ: હિન્દી અને ઉર્દૂ.

Q5. કુંભ મેળો ક્યાં ભરાય છે?

જવાબ: પ્રયાગરાજમાં.

Q6. ઉત્તર પ્રદેશમાં કુલ કેટલા જિલ્લા છે?

જવાબ: ૭૫ જિલ્લા.

Q7. અયોધ્યા કઈ નદીના કિનારે છે?

જવાબ: સરયુ નદી.

Q8. ઉત્તર પ્રદેશનો મુખ્ય વ્યવસાય શું છે?

જવાબ: કૃષિ.

Q9. ભારતનું સૌથી મોટું એરપોર્ટ ક્યાં બની રહ્યું છે?

જવાબ: નોઈડા (જેવર એરપોર્ટ).

Q10. ઉત્તર પ્રદેશનો સ્થાપના દિવસ ક્યારે ઉજવાય છે?

જવાબ: ૨૪ જાન્યુઆરી.

નિષ્કર્ષ

ઉત્તર પ્રદેશ એ ભારતીય સંસ્કૃતિનું પ્રતિબિંબ છે. પ્રાચીન વૈભવ અને આધુનિક વિકાસનું અહીં જે સંગમ જોવા મળે છે તે અદ્ભુત છે. એક તરફ જ્યાં વારાણસી અને અયોધ્યા જેવા આધ્યાત્મિક કેન્દ્રો આત્માને શાંતિ આપે છે, તો બીજી તરફ નોઈડા અને કાનપુર જેવી ઔદ્યોગિક નગરીઓ દેશને આર્થિક ગતિ આપે છે. ભારતને જો તમારે સમજવું હોય તો ઉત્તર પ્રદેશને સમજવું અનિવાર્ય છે. વિકાસની આ નવી ગાથામાં ઉત્તર પ્રદેશ આજે ‘ન્યુ ઈન્ડિયા’નું એન્જિન બનીને ઊભું છે. આવનારા સમયમાં આ રાજ્ય ભારતને ‘ટ્રિલિયન ડોલર ઈકોનોમી’ બનાવવા માટે સૌથી મહત્વનું યોગદાન આપશે.