ઝારખંડ વિશે અભ્યાસ નોટ્સ: ઇતિહાસ, ભૂગોળ, સંસ્કૃતિ અને જાણવા જેવું

ભારતના પૂર્વ ભાગમાં આવેલું ઝારખંડ રાજ્ય પોતાની અદ્ભુત પ્રાકૃતિક સુંદરતા, અખૂટ ખનિજ સંપત્તિ અને સમૃદ્ધ આદિવાસી સંસ્કૃતિ માટે સમગ્ર વિશ્વમાં જાણીતું છે. સામાન્ય ભાષામાં ઝારખંડ શબ્દની સંધિ છૂટી પાડીએ તો ‘ઝાર’ અથવા ‘ઝાડ’ એટલે કે જંગલ અને ‘ખંડ’ એટલે કે જમીનનો ટુકડો થાય છે. આથી જ આ રાજ્યને ‘જંગલોની ભૂમિ’ (Land of Forests) તરીકે ઓળખવામાં આવે છે. દેશના અન્ય રાજ્યો કરતાં ઝારખંડની ભૌગોલિક અને સાંસ્કૃતિક ઓળખ તદ્દન અલગ છે.

વર્ષ 2000 માં બિહારમાંથી અલગ થઈને અસ્તિત્વમાં આવેલું આ રાજ્ય આજે ભારતના વિકાસ એન્જિન તરીકે કામ કરી રહ્યું છે. એક તરફ જ્યાં આ રાજ્ય ભારતના કુલ ખનિજ સ્ત્રોતોનો અંદાજે 40% હિસ્સો ધરાવે છે, તો બીજી તરફ અહીંની હરિયાળી ખીણો, પવિત્ર પર્વતો અને ખળખળ વહેતા જળધોધ પ્રકૃતિપ્રેમીઓને આકર્ષિત કરે છે. GPSC અને અન્ય સ્પર્ધાત્મક પરીક્ષાઓની તૈયારી કરતા વિદ્યાર્થીઓ માટે ભારતની ભૌગોલિક અને સાંસ્કૃતિક વિવિધતાને સમજવા માટે ઝારખંડનો અભ્યાસ અનિવાર્ય છે.

ઝારખંડ વિશે અભ્યાસ નોટ્સ 2026

વાચકો અને સ્પર્ધાત્મક પરીક્ષાના વિદ્યાર્થીઓને રાજ્યની તમામ પાયાની, વહીવટી, ભૌગોલિક અને રાજકીય વિગતો એક જ જગ્યાએ ખૂબ જ સરળતાથી મળી રહે તે માટે આ પ્રથમ ટેબલને તૈયાર કરવામાં આવ્યું છે.

ઝારખંડનો ઇતિહાસ (History of Jharkhand)

ઝારખંડનો ઇતિહાસ માત્ર રાજકીય ઉથલપાથલનો નથી, પરંતુ તે આદિવાસી સમુદાયોના પોતાની જમીન, જંગલ અને અસ્તિત્વને બચાવવા માટેના ગૌરવશાળી સંઘર્ષની ગાથા છે. પ્રાચીન કાળથી જ આ પ્રદેશ ગાઢ જંગલોથી ઘેરાયેલો હોવાને કારણે પડોશી સામ્રાજ્યો માટે હંમેશા આકર્ષણનું કેન્દ્ર રહ્યો છે.

• વૈદિક કાળ અને પુરાણો: ઝારખંડ પ્રદેશનો સૌપ્રથમ સાહિત્યિક ઉલ્લેખ બ્રાહ્મણ ગ્રંથ ‘ઐતરેય બ્રાહ્મણ’ માં જોવા મળે છે, જ્યાં આ પ્રદેશને ‘પુન્ડ્ર’ (Pundra) અથવા ‘મુરન્ડ’ તરીકે ઓળખવામાં આવ્યો છે. આ ઉપરાંત વાયુ પુરાણમાં તેને ‘મુરેન્ડ’ અને વિષ્ણુ પુરાણમાં ‘મુન્ડ’ નામ આપવામાં આવ્યું છે.
• મૌર્ય અને ગુપ્ત સામ્રાજ્ય: સમ્રાટ અશોકના શિલાલેખોમાં આ વિસ્તારને ‘અટવી’ (Atavi) અથવા આદિવાસી પ્રદેશ તરીકે સંબોધવામાં આવ્યો છે. મૌર્ય કાળ દરમિયાન મગધ સામ્રાજ્ય સેના માટે હાથીઓ મેળવવા માટે આ જંગલો પર નિર્ભર હતું.
• મધ્યકાલીન ભારત: અકબરના શાસનકાળ દરમિયાન આ પ્રદેશને ‘કુકરા’ (Kukra) અથવા ‘ખોખરા’ તરીકે ઓળખવામાં આવતો હતો. મુઘલોએ અહીંના નાગવંશી રાજાઓ પાસેથી કર વસૂલવાનું શરૂ કર્યું હતું.

બ્રિટિશ શાસન અને ક્રાંતિકારી આદિવાસી વિદ્રોહ

બ્રિટિશ ઈસ્ટ ઈન્ડિયા કંપનીએ જ્યારે 1765 માં બંગાળ, બિહાર અને ઓડિશાની દીવાની સત્તા મેળવી, ત્યારે ઝારખંડ વિસ્તારમાં તેમનો પ્રવેશ થયો. અંગ્રેજોએ અહીંના આદિવાસીઓની જમીન આંચકી લેવા અને ‘દીકુ’ (બહારના લોકો) ને વસાવવા માટે જમીન મહેસૂલ કાયદા દાખલ કર્યા. આ શોષણ સામે ઝારખંડની ધરતી પરથી ભારતના પ્રથમ સ્વતંત્રતા સંગ્રામના મંડાણ થયા.

1. બાબા તિલકા માંઝી વિદ્રોહ (1784-1785)

બાબા તિલકા માંઝી ભારતના ઇતિહાસના પ્રથમ આદિવાસી સ્વતંત્રતા સેનાની અને શહીદ ગણાય છે. તેમણે બ્રિટિશરોના અત્યાચાર સામે ‘તીર-કામઠા’ વડે યુદ્ધ છેડ્યું હતું. 1784 માં તેમણે ભાગલપુરના કલેક્ટર ઓગસ્ટસ ક્લીવલેન્ડને તીર મારીને મોતને ઘાટ ઉતાર્યા હતા. ત્યારબાદ અંગ્રેજોએ તેમને પકડીને ભાગલપુરમાં એક વડના ઝાડ પર લટકાવીને ફાંસી આપી દીધી હતી.

2. સંથાલ હૂલ / સંથાલ વિદ્રોહ (1855)

સિદ્ધુ, કાન્હુ, ચાંદ અને ભૈરવ નામના ચાર ભાઈઓના નેતૃત્વમાં ‘સંથાલ હૂલ’ ની શરૂઆત થઈ. બ્રિટિશ સત્તા, શાહુકારો અને જમીનદારો વિરુદ્ધ આ એક વ્યાપક સશસ્ત્ર ક્રાંતિ હતી. ભલે આ આંદોલનને કચડી નાખવામાં આવ્યું, પરંતુ તેના કારણે અંગ્રેજોને ‘સંથાલ પરગણા કાશ્તકારી કાયદો’ (SPTA) બનાવવાની ફરજ પડી હતી.

• ત્રિપુરા વિશે મહત્વપૂર્ણ માહિતી 2026

3. બિરસા મુંડા આંદોલન – ઉલગુલાન (1899-1900)

ઝારખંડના ઇતિહાસમાં સૌથી મોટો અને પ્રભાવશાળી વિદ્રોહ એટલે ‘ઉલગુલાન’ (The Great Tumult), જેનું નેતૃત્વ ભગવાન બિરસા મુંડા એ કર્યું હતું.

• તેમનો જન્મ 15 નવેમ્બર 1875 ના રોજ થયો હતો. તેમણે આદિવાસીઓને જાગૃત કર્યા અને ‘અબુઆ રાજ એતે જાના, મહારાની રાજ ટુંડુ જના’ (આપણું રાજ્ય શરૂ થઈ ગયું છે અને મહારાણીનું રાજ્ય પૂરું થઈ ગયું છે) નો નારો આપ્યો.
• બિરસા મુંડાએ આદિવાસીઓની સામાજિક-ધાર્મિક સ્થિતિ સુધારવા ‘બિરસાઈત પંથ’ ની સ્થાપના કરી હતી.
• 9 જૂન 1900 ના રોજ રાંચી જેલમાં રહસ્યમય સંજોગોમાં (હૈજાના કારણે હોવાનું કહીને) તેમનું અવસાન થયું. આ આંદોલનના પરિણામે 1908 માં છોટાનાગપુર કાશ્તકારી કાયદો (CNTA) અસ્તિત્વમાં આવ્યો, જે આદિવાસીઓની જમીન બિન-આદિવાસીઓને ટ્રાન્સફર કરવા પર પ્રતિબંધ મૂકે છે.

બિહારથી અલગ રાજ્ય બનવાની સફર

ઝારખંડને અલગ રાજ્ય બનાવવાની માંગણીનો ઇતિહાસ ઘણો લાંબો છે. 1912 માં જ્યારે બિહાર બંગાળથી અલગ થયું, ત્યારથી જ આ પ્રદેશના નેતાઓએ આદિવાસીઓની અસ્મિતા માટે અલગ વહીવટી એકમની માંગ શરૂ કરી હતી.

• 1939 માં જયપાલ સિંહ મુંડા (જેઓ ભારતીય હોકી ટીમના કેપ્ટન અને બંધારણ સભાના સભ્ય હતા) એ ‘આદિવાસી મહાસભા’ ના પ્લેટફોર્મ પરથી આ માંગને વેગ આપ્યો.
• ત્યારબાદ શિબુ સોરેનના નેતૃત્વમાં ઝારખંડ મુક્તિ મોરચા (JMM) અને અન્ય સંગઠનોએ લાંબા સમય સુધી અહિંસક અને રાજકીય આંદોલનો કર્યા.
• અંતે, ભારત સરકાર દ્વારા બિહાર પુનર્ગઠન બિલ પસાર કરવામાં આવ્યું અને 15 નવેમ્બર 2000 (ભગવાન બિરસા મુંડાની 125મી જન્મજયંતી) ના રોજ ઝારખંડ ભારતનું 28મું રાજ્ય બન્યું.

ઝારખંડના ઇતિહાસની મહત્વની ઘટનાઓ અને વર્ષો

ઝારખંડ રાજ્યની ભૂગોળ (Geography of Jharkhand)

ભૌગોલિક દ્રષ્ટિએ ઝારખંડ પર્વતો, ઉચ્ચપ્રદેશો અને ગીચ જંગલોથી ઘેરાયેલું એક લેન્ડલૉક્ડ (Landlocked – ચારેય તરફ જમીનથી ઘેરાયેલું) રાજ્ય છે.

• વિસ્તાર: ઝારખંડનો કુલ ભૌગોલિક વિસ્તાર 79,716 ચોરસ કિલોમીટર છે, જે ભારતના કુલ વિસ્તારના 2.42% જેટલો થાય છે. વિસ્તારની દ્રષ્ટિએ તે દેશમાં 15મું સ્થાન ધરાવે છે.
• રાજકીય સીમાઓ: ઝારખંડની સરહદો પાંચ રાજ્યોને સ્પર્શે છે:

1. ઉત્તર: બિહાર
2. પૂર્વ: પશ્ચિમ બંગાળ
3. દક્ષિણ: ઓડિશા
4. પશ્ચિમ: છત્તીસગઢ
5. ઉત્તર-પશ્ચિમ: ઉત્તર પ્રદેશ (માત્ર ગઢવા જિલ્લો ઉત્તર પ્રદેશની સરહદને અડે છે)

• રાજધાની: રાજ્યની રાજધાની રાંચી છે, અને ઉપ-રાજધાની દુમકા છે. ઔદ્યોગિક રાજધાની તરીકે જમશેદપુર પ્રખ્યાત છે.

છોટાનાગપુરનો ઉચ્ચપ્રદેશ (Chota Nagpur Plateau)

ઝારખંડનો મોટાભાગનો વિસ્તાર છોટાનાગપુરના ઉચ્ચપ્રદેશ પર આવેલો છે. આ ઉચ્ચપ્રદેશ મુખ્યત્વે ગ્રેનાઈટ અને નીસ (Gneiss) ખડકોનો બનેલો છે. તેને ‘ભારતનું હૃદયસ્થળ’ અથવા ખનિજોનું પિયર પણ કહેવામાં આવે છે.

• પાટ પ્રદેશ (Pat Region): પશ્ચિમ છોટાનાગપુરના ઉચ્ચ ભાગને ‘પાટ પ્રદેશ’ કહે છે, જે ઝારખંડનો સૌથી ઊંચો ભૂભાગ (પારસનાથ સિવાય) છે. નેતરહાટ આ પ્રદેશનો મુખ્ય ભાગ છે જેને ‘છોટાનાગપુરની રાણી’ કહેવામાં આવે છે.
• પારસનાથ હિલ્સ (Parasnath Hills): ગિરિડીહ જિલ્લામાં આવેલી પારસનાથની પહાડીઓ ઝારખંડનું સર્વોચ્ચ શિખર છે. તેની ઊંચાઈ 1,365 મીટર (4,478 ફૂટ) છે. જૈન ધર્મના લોકો માટે આ પરમ પવિત્ર સ્થળ છે જેને ‘સમ્મેદ શિખર’ કહે છે. જૈન ધર્મના 24 માંથી 20 તીર્થંકરોએ અહીં મોક્ષ મેળવ્યો હતો.

જળપ્રણાલી: મુખ્ય નદીઓ અને જળધોધ

ઝારખંડની નદીઓ મુખ્યત્વે વરસાદી (Rain-fed) છે, જે ઉનાળામાં સુકાઈ જાય છે. આ નદીઓ પહાડી પ્રદેશમાંથી વહેતી હોવાથી નેવિગેશન (નૌકાયન) માટે યોગ્ય નથી, પરંતુ જળવિદ્યુત (Hydroelectricity) ઉત્પાદન માટે આશીર્વાદરૂપ છે.

1. દામોદર નદી (Damodar River)

આ ઝારખંડની સૌથી લાંબી અને સૌથી મોટી નદી છે. તેનું ઉદ્ગમ સ્થાન લાતેહાર જિલ્લાના ટૂરી (છોટાનાગપુર ઉચ્ચપ્રદેશ) માંથી થાય છે. તેને ‘બંગાળનો શોક’ (Sorrow of Bengal) પણ કહેવામાં આવતી હતી. ભારતીય ઇતિહાસનો પ્રથમ મલ્ટી-પર્પઝ રિવર પ્રોજેક્ટ એટલે કે દામોદર વેલી કોર્પોરેશન (DVC – 1948) આ નદી પર અમેરિકાની ટેનેસી વેલી ઓથોરિટીના મોડેલ પર બનાવવામાં આવ્યો છે. આ નદીને ‘દેવ નદી’ પણ કહેવાય છે, પરંતુ ઉદ્યોગોના પ્રદૂષણને કારણે તે રાજ્યની સૌથી પ્રદૂષિત નદી પણ છે.

2. સુવર્ણરેખા નદી (Subarnarekha River)

આ નદી રાંચીના નગડી ગામમાંથી નીકળે છે. આ નદીની સૌથી મોટી વિશેષતા એ છે કે તે કોઈપણ નદીને મળ્યા વિના સીધી બંગાળની ખાડીમાં પડે છે. આ નદીની રેતીમાંથી સોનાના કણો મળી આવતા હોવાથી તેનું નામ સુવર્ણરેખા પડ્યું છે. આ નદી પર રાંચી નજીક પ્રખ્યાત હુન્ડ્રુ જળધોધ આવેલો છે.

3. પ્રમુખ જળધોધ (Waterfalls)

પહાડી ભૂગોળના કારણે ઝારખંડને ‘જળધોધનું રાજ્ય’ પણ કહી શકાય.

• બૂઢાઘાઘ / લોધ ધોધ: આ ઝારખંડનો સૌથી ઊંચો જળધોધ (143 મીટર) છે, જે બૂઢા નદી પર લાતેહાર જિલ્લામાં આવેલો છે.
• હુન્ડ્રુ ફોલ્સ: સુવર્ણરેખા નદી પર (રાંચી).
• દશમ ફોલ્સ: કાંચી નદી પર (રાંચી).
• જોન્હા ફોલ્સ (ગૌતમધારા): રાઢૂ નદી પર. એવું માનવામાં આવે છે કે ભગવાન બુદ્ધે અહીં સ્નાન કર્યું હતું.

આબોહવા, જમીનના પ્રકારો અને જંગલો

• આબોહવા: ઝારખંડની આબોહવા ઉષ્ણકટિબંધીય ચોમાસી (Tropical Monsoon) પ્રકારની છે. અહીં જૂનથી ઓક્ટોબર દરમિયાન દક્ષિણ-પશ્ચિમ ચોમાસા દ્વારા સારો વરસાદ થાય છે. નેતરહાટમાં રાજ્યનો સૌથી વધુ વરસાદ થાય છે.
• જમીન: રાજ્યના લગભગ 90% વિસ્તારમાં લાલ જમીન (Red Soil) જોવા મળે છે, જે નાઇટ્રોજન અને ફોસ્ફરસની ઉણપ ધરાવે છે અને બહુ ફળદ્રુપ નથી. આ સિવાય દામોદર ઘાટીમાં રેતાળ જમીન અને રાજમહલની પહાડીઓમાં કાળી જમીન (Black Soil) જોવા મળે છે.
• જંગલો: ઇન્ડિયા સ્ટેટ ઓફ ફોરેસ્ટ રિપોર્ટ (ISFR) મુજબ, ઝારખંડના કુલ વિસ્તારના અંદાજે 29.76% ભાગ પર જંગલો આવેલા છે. અહીંનું મુખ્ય વૃક્ષ ‘સાલ’ (Sal – Shorea robusta) છે, જેને ઝારખંડનું રાજ્ય વૃક્ષ જાહેર કરવામાં આવ્યું છે.

વિશ્વમાં જાણવા જેવું 2026

ઝારખંડની મુખ્ય નદીઓ, ઉદ્ગમ અને લંબાઈ

ઝારખંડની સંસ્કૃતિ અને લોકજીવન (Culture and Traditions)

મિત્રો ઝારખંડની સંસ્કૃતિ એ પ્રકૃતિ અને માનવ સહઅસ્તિત્વનું ઉત્કૃષ્ટ ઉદાહરણ છે. અહીંની વસ્તીમાં અંદાજે 26% થી વધુ હિસ્સો આદિવાસીઓનો છે, જેમના કારણે અહીં અનોખી પરંપરાઓ સચવાયેલી છે.

પ્રમુખ આદિવાસી સમુદાયો (Tribes of Jharkhand)

ઝારખંડમાં કુલ 32 અનુસૂચિત જનજાતિઓ (ST) વસે છે, જેમાંથી 8 જનજાતિઓ આદિમ જનજાતિ (Primitive Tribes) ના જૂથમાં આવે છે.

• સંથાલ (Santhal): આ ઝારખંડની સૌથી મોટી આદિવાસી જનજાતિ છે. તેમની ભાષા ‘સંથાલી’ છે, જેની લિપિ ‘ઓલ ચિકી’ (Ol Chiki) છે. આ લિપિની શોધ પંડિત રઘુનાથ મુર્મુએ કરી હતી. સંથાલી ભાષાને ભારતીય બંધારણની 8મી અનુસૂચિમાં (92મો બંધારણીય સુધારો, 2003) સ્થાન મળેલું છે.
• મુંડા (Munda): આ જનજાતિ માત્ર ઝારખંડમાં જ જોવા મળે છે. તેમની ભાષા મુંડારી છે. તેઓ પોતાના ગામના વડાને ‘હાતુ મુંડા’ અને ધાર્મિક વડાને ‘પાહન’ કહે છે.
• ઓરાંવ (Oraon): આ ઝારખંડની સૌથી વધુ ભણેલી-ગણેલી અને આર્થિક રીતે સક્ષમ જનજાતિ છે. તેઓ કુડુખ (Kurukh) ભાષા બોલે છે, જે દ્રવિડ ભાષા પરિવારની છે. તેમની યુવાગૃહ પ્રણાલીને ‘ધૂમકુરિયા’ (Dhumkuria) કહેવામાં આવે છે.

મુખ્ય તહેવારો (Festivals)

ઝારખંડના તહેવારો ખેતી, મોસમ અને પ્રકૃતિ સાથે સીધા જોડાયેલા છે.

1. સરહુલ (Sarhul)

આ ઝારખંડનો સૌથી મોટો આદિવાસી ઉત્સવ છે, જે ચૈત્ર મહિનાના શુક્લ પક્ષની ત્રીજના દિવસે ઉજવાય છે. આ પ્રકૃતિ પૂજાનો પર્વ છે. આ દિવસે વસંત ઋતુના આગમન પર સાલ (Sal) ના વૃક્ષના ફૂલોની પૂજા કરવામાં આવે છે. પાહન (પૂજારી) ભવિષ્યવાણી કરે છે કે આ વર્ષે વરસાદ કેવો પડશે.

2. કરમ ઉત્સવ (Karam Festival)

ભાદરવા મહિનાની એકાદશીએ ઉજવાતો આ તહેવાર ભાઈ-બહેનના પ્રેમ અને પ્રકૃતિની આરાધનાનો પર્વ છે. આમાં ‘કરમ’ નામના વૃક્ષની ડાળીને આંગણામાં રોપીને રાતભર નૃત્ય-સંગીત સાથે પૂજા કરવામાં આવે છે. યુવતીઓ પોતાના ભાઈના દીર્ઘાયુષ્ય અને સુખ-સમૃદ્ધિ માટે વ્રત રાખે છે.

3. ટૂસુ પરબ (Tusu Parab)

આ તહેવાર મકર સંક્રાંતિ દરમિયાન શિયાળામાં પાકની લણણી વખતે ઉજવવામાં આવે છે. આ ઉત્સવ મુખ્યત્વે કુમારી કન્યાઓ દ્વારા ‘ટૂસુ મૂર્તિ’ અથવા ચૌદલ (વાંસનું માળખું) ને સજાવીને નદીમાં વિસર્જન કરવા સાથે જોડાયેલો છે. આ સાથે અદ્ભુત લોકગીતો ગાવામાં આવે છે.

લોકનૃત્યો અને સંગીત

1. છઉ નૃત્ય (Chhau Dance)

છઉ એ માત્ર ઝારખંડનું જ નહીં પરંતુ વૈશ્વિક સ્તરે પ્રખ્યાત અર્ધ-શાસ્ત્રીય નૃત્ય (Semi-classical dance) છે. તેની ત્રણ મુખ્ય શૈલીઓ છે, જેમાંથી ‘સરાઈકેલા છઉ’ નો ઉદ્ગમ ઝારખંડના સરાઈકેલા-ખરસવાં જિલ્લામાં થયો હતો.

• આ નૃત્યમાં નર્તકો મહોરા (Masks) પહેરીને પૌરાણિક કથાઓ (રામાયણ-મહાભારત) ના પાત્રો ભજવે છે.
• વર્ષ 2010 માં યુનેસ્કો (UNESCO) દ્વારા છઉ નૃત્યને અમૂર્ત સાંસ્કૃતિક વિરાસત (Intangible Cultural Heritage) ની યાદીમાં સામેલ કરવામાં આવ્યું છે.

2. અન્ય નૃત્યો

• પાઇકા (Paika): આ એક માર્શલ આર્ટ પ્રકારનું વીરરસ પ્રધાન નૃત્ય છે, જેમાં નર્તકો હાથમાં ઢાલ-તલવાર લઈને અને માથા પર કલગી લગાવીને નૃત્ય કરે છે.
• ઝુમૈર (Jhumair): લણણીની ઋતુમાં અને લગ્ન પ્રસંગોએ કરાતું લોકપ્રિય સમૂહ નૃત્ય.
• ડોમકચ: લગ્ન પ્રસંગે વરરાજાની જાન વિદાય થયા પછી ઘરની મહિલાઓ દ્વારા રાત્રે કરવામાં આવતું હાસ્ય-પ્રધાન નાટ્ય નૃત્ય.

હસ્તકલા અને સોહરાઈ ચિત્રકળા

• સોહરાઈ અને કોહવર આર્ટ: આ ઝારખંડની પરંપરાગત ભીંતચિત્ર કળા (Wall Painting) છે, જેને મનમોહક ભૌમિતિક આકારો અને પ્રાણી-પક્ષીઓના ચિત્રો માટે જીઓગ્રાફિકલ ઇન્ડિકેશન (GI Tag) મળેલું છે. દીવાળી પછી હજારીબાગ જિલ્લાની મહિલાઓ દ્વારા ઘરની માટીની દીવાલો પર કુદરતી રંગોથી આ ચિત્રો કંડારવામાં આવે છે.
• ડોકરા આર્ટ (Dhokra Craft): આ લોસ્ટ-વેક્સ કાસ્ટિંગ (Lost-wax casting) પદ્ધતિથી બિન-લોહ ધાતુ (પિત્તળ અને બ્રોન્ઝ) ની મૂર્તિઓ અને વાસણો બનાવવાની પ્રાચીન કલા છે, જે સિંધુ ખીણની સભ્યતા જેટલી જૂની માનવામાં આવે છે.

ઓડિશા વિશે સ્ટડી નોટ્સ 2026

ઝારખંડના મુખ્ય તહેવારો અને તેનું મહત્વ

આર્થિક સ્થિતિ અને ખનિજ સંપત્તિ (Economy & Minerals)

આર્થિક દ્રષ્ટિએ ઝારખંડ એ ભારતનું સૌથી ધનિક રાજ્ય હોઈ શક્યું હોત, કારણ કે તેની પૃથ્વીના પેટાળમાં અખૂટ ખનિજ વૈભવ છુપાયેલો છે. ખનિજોની પ્રચંડ વિપુલતાને કારણે જ ઝારખંડને “ભારતનો રૂર પ્રદેશ” (Ruhr of India) કહેવામાં આવે છે. (નોંધ: રૂર એ જર્મનીનો પ્રખ્યાત ખનિજ અને કોલસા સમૃદ્ધ વિસ્તાર છે).

મુખ્ય ખનિજો અને તેમની પ્રખ્યાત ખાણો

ભારતના કુલ ખનિજ ઉત્પાદન મૂલ્યમાં ઝારખંડ અગ્રેસર છે. અહીં નીચે મુજબના મુખ્ય ખનિજો મળી આવે છે.

1. કોલસો (Coal)

ઝારખંડ ભારતમાં કોલસાના ભંડાર (Reserves) ની દ્રષ્ટિએ પ્રથમ સ્થાન ધરાવે છે.

• ઝરિયા (Jharia): ધનબાદ જિલ્લામાં આવેલી ઝરિયાની ખાણ ભારતનો સૌથી મોટો કોલસા ભંડાર છે. અહીં પ્રાઇમ કોકિંગ કોલસો મળે છે જે સ્ટીલ ઉદ્યોગ માટે અનિવાર્ય છે. ધનબાદને ભારતની ‘કોલ કેપિટલ’ (Coal Capital of India) કહે છે.

2. લોખંડ (Iron Ore)

રાંચી અને સિંહભૂમ વિસ્તાર હેમેટાઇટ (Hematite) પ્રકારના ઉચ્ચ ગુણવત્તાવાળા લોખંડ માટે જાણીતો છે. નોઆમુંડી (Noamundi) અને ચિરિયાની ખાણો એશિયાની સૌથી મોટી લોખંડની ખાણોમાં ગણાય છે.

3. અબરખ / માઇકા (Mica)

ઝારખંડનું કોડરમા (Koderma) સમગ્ર વિશ્વમાં અબરખના ઉત્પાદન માટે પ્રખ્યાત હતું. તેને ‘માઇકા કેપિટલ ઓફ ઇન્ડિયા’ તરીકે ઓળખવામાં આવે છે. અહીં મળતા ઉત્કૃષ્ટ કક્ષાના શ્વેત અબરખને ‘રૂબી માઇકા’ કહેવામાં આવે છે.

4. યુરેનિયમ અને બોક્સાઈટ

• યુરેનિયમ: પૂર્વ સિંહભૂમ જિલ્લામાં આવેલી જાદુગુડા (Jaduguda) ની ખાણ ભારતની સૌપ્રથમ કદરૂપી યુરેનિયમ ખાણ છે, જેનું સંચાલન યુરેનિયમ કોર્પોરેશન ઓફ ઇન્ડિયા (UCIL) કરે છે.
• બોક્સાઈટ: લોહરદગા જિલ્લો એલ્યુમિનિયમના ઉત્પાદન માટે કાચો માલ પૂરો પાડતી બોક્સાઈટની ખાણો માટે દેશભરમાં જાણીતો છે.

પ્રમુખ ભારે ઉદ્યોગો (Major Industries)

ખનિજોની ઉપલબ્ધતાને કારણે જ ઝારખંડમાં દેશના સૌથી મોટા ભારે ઉદ્યોગો સ્થપાયા છે.

1. ટાટા સ્ટીલ – જમશેદપુર (TISCO)

જમશેદજી નુસરવાનજી ટાટા દ્વારા 1907 માં સાકચી (હાલનું જમશેદપુર) ખાતે ટાટા આયર્ન એન્ડ સ્ટીલ કંપની (TISCO) ની સ્થાપના કરવામાં આવી હતી. આ ભારતનો પ્રથમ ખાનગી લોખંડ અને સ્ટીલ પ્લાન્ટ હતો. આ શહેર સુવર્ણરેખા અને ખરકઈ નદીઓના સંગમ પર આવેલું છે અને તેને ભારતનું ‘પિટ્સબર્ગ’ (Steel City) કહેવામાં આવે છે.

2. બોકારો સ્ટીલ પ્લાન્ટ (Bokaro Steel Plant)

વર્ષ 1964 માં ત્રીજી પંચવર્ષીય યોજના અંતર્ગત તત્કાલીન સોવિયત સંઘ (રશિયા) ના સહયોગથી બોકારો ખાતે જાહેર ક્ષેત્રના સ્ટીલ પ્લાન્ટની સ્થાપના કરવામાં આવી હતી. હાલમાં તે સ્ટીલ ઓથોરિટી ઓફ ઇન્ડિયા (SAIL) નો એક ભાગ છે.

3. હેવી એન્જિનિયરિંગ કોર્પોરેશન – રાંચી (HEC)

1958 માં ચેકોસ્લોવાકિયા અને રશિયાના સહયોગથી રાંચીના હટિયા ખાતે HEC ની સ્થાપના કરાઈ હતી. તેને ‘ઉદ્યોગોનું મંદિર’ અથવા ‘મધર ઓફ ઓલ ઇન્ડસ્ટ્રીઝ’ પણ કહેવામાં આવે છે, કારણ કે તે અન્ય મોટા ઉદ્યોગો માટે ભારે મશીનરી અને ક્રેન્સનું નિર્માણ કરે છે.

ઝારખંડ વિશે રસપ્રદ અને જાણવા જેવી બાબતો

સ્પર્ધાત્મક પરીક્ષાઓની સામાન્ય જ્ઞાન (GK) ની દ્રષ્ટિએ તેમજ એક જિજ્ઞાસુ વાચક માટે ઝારખંડના આ તથ્યો અદ્ભુત છે.

• એમ. એસ. ધોનીનું હોમટાઉન: ભારતીય ક્રિકેટ ટીમના પૂર્વ કેપ્ટન અને કેપ્ટન કૂલ તરીકે જાણીતા મહેન્દ્ર સિંહ ધોની ઝારખંડની રાજધાની રાંચીના રહેવાસી છે. તેમણે ઝારખંડ ટુરિઝમના બ્રાન્ડ એમ્બેસેડર તરીકે પણ કામ કર્યું છે.
• સૌથી મોટું પ્રાણી સંગ્રહાલય: બોકારો સ્ટીલ સિટીમાં આવેલું ‘જવાહરલાલ નહેરુ જૈવિક ઉદ્યાન’ ઝારખંડનું સૌથી મોટું ઝૂ છે, જે મોટા પ્રમાણમાં સફેદ વાઘ માટે જાણીતું છે.
• વિશ્વની પ્રથમ વાઘની ગણતરી: વર્ષ 1932 માં ઝારખંડના બેતલા નેશનલ પાર્ક (લાતેહાર/પલામુ) ખાતે વિશ્વની સર્વોચ્ચ અને પ્રથમ વાઘની વસ્તી ગણતરી (Tiger Census) કરવામાં આવી હતી.
• કોલસાની ભૂગર્ભ આગ: ઝરિયા કોલ ફિલ્ડ્સમાં છેલ્લા 100 કરતાં વધુ વર્ષોથી પૃથ્વીના પેટાળમાં અવિરત આગ (Underground Coal Fire) સળગી રહી છે, જે પર્યાવરણ માટે મોટો પડકાર છે.
• શાનદાર નેતરહાટ સનસેટ: નેતરહાટ પહાડી પરથી સૂર્યાસ્ત (Magnolia Sunset Point) નો નજારો જોવા જેવો હોય છે. એક અંગ્રેજ યુવતી મેગ્નોલિયાની સ્થાનિક ભરવાડ છોકરા સાથેની પ્રેમ કહાની આ સ્થળ સાથે જોડાયેલી છે.
• છાપેલા સિક્કાનું શહેર: જમશેદપુર ભારતનું એકમાત્ર એવું શહેર છે જ્યાં નગરપાલિકા નથી, પરંતુ આખા શહેરનો વહીવટ ‘ટાટા સ્ટીલ’ કંપની પોતે સંભાળે છે.
• દુમકાની હિજલા મેળો: મયુરાક્ષી નદીના કિનારે 1890 થી અંગ્રેજ કલેક્ટર જોન કાસ્ટર્સ દ્વારા શરૂ કરાયેલો હિજલા મેળો આદિવાસીઓની સાંસ્કૃતિક આપ-લેનું મોટું કેન્દ્ર છે.
• સાયબર ક્રાઇમ કેપિટલ – જામતારા: ઝારખંડનો ‘જામતારા’ જિલ્લો આખા દેશમાં ઓનલાઇન ફિશિંગ અને સાયબર ફ્રોડના કેન્દ્ર તરીકે કુખ્યાત થયો હતો, જેના પર વેબ સિરીઝ પણ બની છે. જોકે હવે ડિજિટલ સાક્ષરતા અભિયાન દ્વારા તેનું ચિત્ર બદલાઈ રહ્યું છે.
• મલૂટી – મંદિરોનું ગામ: દુમકા જિલ્લામાં આવેલું ‘મલૂટી’ ગામ મંદિરોના ટેરાકોટા આર્કિટેક્ચર માટે પ્રખ્યાત છે. અહીં ક્યારેક 108 મંદિરો હતા, જેમાંથી હાલ 72 ટેરાકોટા મંદિરો સુરક્ષિત છે. તે ‘ગામડાઓનું ગુપ્ત કાશી’ કહેવાય છે.
• પતરાતુ વેલીની સુંદરતા: રાંચી નજીક આવેલી પતરાતુ વેલી તેના વાંકાચૂંકા ઘાટ રસ્તાઓ અને પર્વતીય વળાંકો માટે દેશભરમાં બાઇકર્સ અને પ્રવાસીઓનું ફેવરિટ સ્પોટ બની ગઈ છે.

ઝારખંડના મુખ્ય પ્રવાસી સ્થળો અને તેમની વિશેષતા

• હિમાચલ પ્રદેશ વિશે જાણવા જેવું

ઉપસંહાર (Conclusion)

સારાંશમાં કહીએ તો, ઝારખંડ એ વિરોધાભાસોથી ભરેલી છતાં પણ અદ્ભુત ક્ષમતાઓ ધરાવતી ધરતી છે. એક તરફ જ્યાં રાજ્ય પાસે ઉદ્યોગોની સ્થાપના અને દેશને ઊર્જા પુરી પાડવા માટે ‘બ્લેક ડાયમંડ’ એટલે કે કોલસો અને આયર્ન ઓર ઉપલબ્ધ છે, તો બીજી તરફ વન્યજીવન, ઈકો-ટુરિઝમ અને ધાર્મિક પ્રવાસનની અસીમ સંભાવનાઓ રહેલી છે.

ભૂતકાળમાં નક્સલવાદ, રાજકીય અસ્થિરતા અને આદિવાસીઓના વિસ્થાપન (Displacement) જેવી ગંભીર સમસ્યાઓનો સામનો કરી ચૂકેલું ઝારખંડ આજે શિક્ષણ, ડિજિટલ ગવર્નન્સ અને ઈન્ફ્રાસ્ટ્રક્ચર ક્ષેત્રે ઝડપથી પ્રગતિ કરી રહ્યું છે. સરાઈકેલાના છઉ નૃત્યથી લઈને જમશેદપુરના આધુનિક સ્ટીલના કારખાના સુધી અને બિરસા મુંડાના ક્રાંતિકારી વિચારોથી લઈને રાંચીના ધોધ સુધી ઝારખંડ ભારતની વિવિધતામાં એકતાનું એક ગૌરવશાળી પ્રતીક છે.

પરીક્ષાની તૈયારી કરતા વિદ્યાર્થીઓ માટે ઝારખંડના આ ઐતિહાસિક આંદોલનો, અદ્ભુત ભૌગોલિક સ્થાન અને વિશિષ્ટ ખનિજ પ્રોફાઈલ હંમેશા ગુણ મેળવી આપનારા ટોપિક્સ રહ્યા છે અને ભવિષ્યમાં પણ રહેશે.