ગુજરાત એ ભારતના પશ્ચિમ કિનારે આવેલું વૈવિધ્યસભર ભૌગોલિક રચના ધરાવતું સમૃદ્ધ રાજ્ય છે. કોઈપણ પ્રદેશના વિકાસ અને સંસ્કૃતિના મૂળમાં ત્યાંની નદીઓ રહેલી હોય છે. લોકમાતા તરીકે પૂજાતી નદીઓ માત્ર પાણીનો સ્ત્રોત નથી, પરંતુ માનવ સભ્યતાના વિકાસની ધરોહર છે. ગુજરાતનો જળસંપત્તિ વારસો અત્યંત વિશાળ છે. અહીં પૂર્વના પર્વતોમાંથી નીકળીને અરબી સમુદ્રને મળતી બારેમાસી નદીઓ પણ છે, તો બીજી તરફ માત્ર ચોમાસામાં વહેતી અને રણમાં સમાઈ જતી અંતસ્થ નદીઓ પણ છે.
ગુજરાતની ભૂગોળને સમજવા માટે ગુજરાતની નદીઓ (Gujarat Ni Nadio Na Naam) વિશે વિગતવાર જાણવું ખૂબ જ જરૂરી છે. ઉત્તર ગુજરાતની સૂકી ધરતીને લીલીછમ બનાવતી સરસ્વતી અને બનાસ હોય, મધ્ય ગુજરાતની શાન સમાન સાબરમતી અને મહી હોય, કે પછી દક્ષિણ ગુજરાતની જીવાદોરી સમાન નર્મદા અને તાપી હોય – દરેક નદીએ ગુજરાતના આર્થિક અને સામાજિક ઘડતરમાં અભૂતપૂર્વ ફાળો આપ્યો છે. આ લેખમાં આપણે ગુજરાતની નદીઓ, તેમના ઉદ્ગમ સ્થાન, તેમના પર આવેલા બંધ, તેમનું આર્થિક મહત્વ અને સ્પર્ધાત્મક પરીક્ષાઓ માટે ઉપયોગી વિગતોનો ઊંડાણપૂર્વક અભ્યાસ કરીશું.
ગુજરાતની નદીઓ ના નામ અને માહિતી
ગુજરાત રાજ્ય ત્રણ ભૌગોલિક વિસ્તારોમાં વહેંચાયેલું છે: તળ ગુજરાત, સૌરાષ્ટ્ર અને કચ્છ. આ ત્રણેય પ્રદેશોની નદીઓની લાક્ષણિકતાઓ એકબીજાથી તદ્દન અલગ છે. તળ ગુજરાતની નદીઓ મોટી છે, જે મધ્ય ભારતની પર્વતમાળાઓમાંથી નીકળે છે. જ્યારે સૌરાષ્ટ્રની નદીઓ ત્રિજ્યાકાર જળપરિવાહ ધરાવે છે અને મધ્યના ડુંગરોમાંથી નીકળી ચારેય દિશામાં વહે છે. કચ્છની નદીઓ નાની છે અને મોટેભાગે કચ્છના રણમાં સમાઈ જાય છે.
નીચેના કોષ્ટકમાં ગુજરાતની મુખ્ય ૨૫ નદીઓ, તેમના ઉદ્ગમ સ્થાન અને તેમની મુખ્ય વિશેષતાઓ દર્શાવવામાં આવી છે.
| નદીનું નામ | ઉદ્ગમ સ્થાન | વિશેષતા |
| નર્મદા | અમરકંટક (મધ્યપ્રદેશ) | ગુજરાતની સૌથી મોટી અને પવિત્ર નદી, જીવાદોરી સમાન. |
| તાપી | મુલ્તાઈ (મધ્યપ્રદેશ) | સૂર્યપુત્રી તરીકે ઓળખાતી દક્ષિણ ગુજરાતની મહત્વની નદી. |
| સાબરમતી | ઢેબર સરોવર (રાજસ્થાન) | ગુજરાતમાં સૌથી લાંબો પ્રવાહ ધરાવતી મુખ્ય નદી. |
| મહી | મેહદ સરોવર (મધ્યપ્રદેશ) | ભારતની એકમાત્ર નદી જે કર્કવૃત્તને બે વાર ઓળંગે છે. |
| બનાસ | શિરોહીના ડુંગરો (રાજસ્થાન) | ઉત્તર ગુજરાતની મુખ્ય અંતસ્થ (કુમારીકા) નદી. |
| સરસ્વતી | ચોરીના ડુંગરો (અંબાજી) | પવિત્ર નદી જેના કિનારે સિદ્ધપુર અને પાટણ વસેલા છે. |
| રૂપેન | ટુંગાના ડુંગરો (મહેસાણા) | ઉત્તર ગુજરાતની ત્રીજી મહત્વની કુમારીકા નદી. |
| ભાદર | જસદણના ડુંગરો | સૌરાષ્ટ્રની સૌથી લાંબી અને માત્ર સૌરાષ્ટ્રમાં વહેતી નદી. |
| શેત્રુંજી | ઢૂંઢીના ડુંગરો (ગીર) | સૌરાષ્ટ્રની બીજી સૌથી મોટી નદી, જેના પર મોટો બંધ છે. |
| મચ્છુ | આણંદપુરના ડુંગરો | ૧૯૭૯ની હોનારત માટે જાણીતી સૌરાષ્ટ્રની ઉત્તર વહેતી નદી. |
| ઔરંગા | વલસાડના ડુંગરો | દક્ષિણ ગુજરાતની નદી જેના કિનારે વલસાડ શહેર છે. |
| દમણગંગા | પશ્ચિમ ઘાટ (મહારાષ્ટ્ર) | ગુજરાતની દક્ષિણ સરહદે આવેલી પાણીદાર નદી. |
| પૂર્ણા | પીપળનેરના ડુંગરો | નવસારી જિલ્લાની મુખ્ય નદી, જંગલોમાંથી વહે છે. |
| અંબિકા | વાંસદાની ટેકરીઓ | પ્રસિદ્ધ ગીરા ધોધ આ નદી પર આવેલો છે. |
| કિમ | સાતપુડાની ટેકરીઓ | ભરૂચ અને સુરત જિલ્લાની સરહદ બનાવતી નાની નદી. |
| હિરણ | શાસણ ગીર | સોમનાથ મંદિર આ નદીના કિનારે આવેલું છે. |
| ઓઝત | વંથલી નજીકના ડુંગરો | જૂનાગઢ જિલ્લાની ફળદ્રુપ ઘેડ ભૂમિનું નિર્માણ કરતી નદી. |
| કોલક | સાપુતારાની ટેકરીઓ | આ નદીમાં કિંમતી ‘કાલુ માછલી’ (મોતી) મળે છે. |
| પાર | નાસિકના ડુંગરો | વલસાડ જિલ્લાના દક્ષિણ ભાગમાંથી વહેતી નદી. |
| આજી | સરધારના ડુંગરો | રાજકોટ શહેર આ નદીના કિનારે વસેલું છે. |
| ઘેલો | બાબરાના ડુંગરો | વલ્લભીપુર આ નદીના કિનારે આવેલું ઐતિહાસિક સ્થળ છે. |
| કાળુભાર | ચામરડીના ડુંગરો | ભાવનગર જિલ્લાની મહત્વની નદી જે અખાતને મળે છે. |
| મેશ્વો | શામળાજી નજીકના ડુંગરો | શામળાજીનું પ્રસિદ્ધ યાત્રાધામ આ નદીના કિનારે છે. |
| વાત્રક | રાજસ્થાનની સરહદેથી | વૌઠા આગળ સાબરમતી સાથે સાત નદીઓના સંગમમાં ભળે છે. |
| ભોગાવો | ચોટીલાના ડુંગરો | સુરેન્દ્રનગર અને વઢવાણ શહેર આ નદીના કાંઠે આવેલા છે. |
ગુજરાતની 15 નદીઓ વિશે સંપૂર્ણ માહિતી
નદીઓ ગુજરાતના જીવન, વિકાસ અને સંસ્કૃતિનો આધારસ્તંભ છે. નદીઓ વિના ગુજરાતની કૃષિ ક્રાંતિ કે આર્થિક સમૃદ્ધિની કલ્પના અશક્ય છે. રાજ્યના અનેક વિસ્તારોમાં ખેતી માટે જરૂરી પાણી નદીઓ દ્વારા જ ઉપલબ્ધ બને છે. ખાસ કરીને ઉત્તર ગુજરાત, સૌરાષ્ટ્ર અને કચ્છ જેવા પાણીની અછત ધરાવતા વિસ્તારોમાં નદીઓ અને તેમના પર બનેલા જળાશયો ખેડૂતો માટે જીવનદોરી સમાન છે.
નદીઓ પર બંધ બાંધીને કરોડો લોકોને પીવાનું પાણી, સિંચાઈ અને વીજળી પૂરી પાડવામાં આવે છે. નર્મદા નદી પર આવેલ સરદાર સરોવર યોજના તેનું શ્રેષ્ઠ ઉદાહરણ છે, જેના કારણે ગુજરાતના હજારો ગામો અને શહેરોમાં શુદ્ધ પીવાનું પાણી પહોંચે છે. આ ઉપરાંત લાખો હેક્ટર જમીનને સિંચાઈનું પાણી મળવાથી કૃષિ ઉત્પાદન વધ્યું છે અને ખેડૂતોની આવકમાં પણ વધારો થયો છે.
આપણી નદીઓ રાજ્યના ઔદ્યોગિક વિકાસમાં પણ મહત્વની ભૂમિકા ભજવે છે. અનેક ઉદ્યોગોને ઉત્પાદન પ્રક્રિયા માટે પાણીની જરૂર પડે છે, જેનો મુખ્ય સ્ત્રોત નદીઓ જ છે. નદીઓના કારણે ઉદ્યોગોનો વિકાસ થયો છે, જેના પરિણામે રોજગારીની નવી તકો ઉભી થઈ છે અને રાજ્યની અર્થવ્યવસ્થાને મજબૂતી મળી છે.
પર્યાવરણની દ્રષ્ટિએ પણ નદીઓ અત્યંત મહત્વપૂર્ણ છે. નદીઓ ભૂગર્ભ જળસ્તરને જાળવવામાં મદદ કરે છે, વનસ્પતિ અને પ્રાણીજગતને જીવન આપે છે તેમજ પર્યાવરણીય સંતુલન જાળવી રાખે છે. નદી કિનારાના વિસ્તારોમાં જૈવ વૈવિધ્યતા વધુ જોવા મળે છે, જે કુદરતી સંપત્તિને સમૃદ્ધ બનાવે છે.
ગુજરાતની ઘણી નદીઓ ધાર્મિક અને સાંસ્કૃતિક મહત્વ પણ ધરાવે છે. નર્મદા, તાપી, મહી અને સાબરમતી જેવી નદીઓ સાથે અનેક તીર્થસ્થળો અને ધાર્મિક પરંપરાઓ જોડાયેલી છે. લોકો નદી કિનારે ધાર્મિક વિધિઓ, મેળાઓ અને ઉત્સવોનું આયોજન કરે છે, જે રાજ્યની સાંસ્કૃતિક ઓળખને વધુ સમૃદ્ધ બનાવે છે.
આ રીતે નદીઓ માત્ર પાણીનો સ્ત્રોત નથી, પરંતુ ગુજરાતના કૃષિ વિકાસ, ઔદ્યોગિક પ્રગતિ, પર્યાવરણ સંરક્ષણ, સાંસ્કૃતિક વારસા અને આર્થિક સમૃદ્ધિના મુખ્ય આધાર તરીકે કાર્ય કરે છે. તેથી નદીઓનું સંરક્ષણ અને જળસંચય દરેક નાગરિકની મહત્વપૂર્ણ જવાબદારી છે.
૧. નર્મદા નદી (Narmada River)
- ઉદ્ગમ સ્થાન: મધ્યપ્રદેશમાં આવેલી મૈકલ પર્વતમાળાના અમરકંટક શિખરમાંથી નીકળે છે. તે ગુજરાતમાં ‘હાફેશ્વર’ (છોટાઉદેપુર) પાસેથી પ્રવેશ કરે છે.
- લંબાઈ: કુલ લંબાઈ ૧,૩૧૨ કિમી છે, જેમાંથી ગુજરાતમાં તે અંદાજે ૧૬૧ કિમી વહે છે.
- કયા જિલ્લાઓમાંથી પસાર થાય છે: છોટાઉદેપુર, નર્મદા, વડોદરા, ભરૂચ.
- Main Dam: નર્મદા જિલ્લાના કેવડિયા (એકતા નગર) પાસે આવેલો વિશ્વપ્રસિદ્ધ સરદાર સરોવર બંધ.
- કૃષિમાં મહત્વ: નર્મદા કેનાલ નેટવર્ક દ્વારા ઉત્તર ગુજરાત, સૌરાષ્ટ્ર અને કચ્છના સૂકા વિસ્તારો સુધી પાણી પહોંચાડીને લાખો હેક્ટર જમીનને નંદનવન બનાવવામાં આવી છે.
- વિશેષતા: તેને ‘રેવા’ તરીકે પણ ઓળખવામાં આવે છે. વિશ્વની સૌથી ઊંચી પ્રતિમા ‘સ્ટેચ્યુ ઓફ યુનિટી’ આ નદીના સાધુ બેટ પર આવેલી છે.
૨. તાપી નદી (Tapi River)
- ઉદ્ગમ સ્થાન: મધ્યપ્રદેશના બેતુલ જિલ્લાના મુલ્તાઈથી નીકળે છે અને ગુજરાતમાં હરણફાળ (તાપી જિલ્લો) પાસેથી પ્રવેશે છે.
- લંબાઈ: કુલ લંબાઈ ૭૨৪ કિમી છે, જેમાં ગુજરાતમાં અંદાજે ૧૪૪ કિમીનો પ્રવાહ છે.
- કયા જિલ્લાઓમાંથી પસાર થાય છે: તાપી અને સુરત.
- Main Dam: તાપી જિલ્લામાં ઉકાઈ બંધ અને સુરત જિલ્લામાં કાકરાપાર બંધ.
- કૃષિમાં મહત્વ: દક્ષિણ ગુજરાતમાં શેરડી, કેળા અને ડાંગરની પુષ્કળ ખેતી આ નદીના પાણીના કારણે જ શક્ય બની છે.
- વિશેષતા: તાપીને ‘સૂર્યપુત્રી’ કહેવામાં આવે છે. સુરત શહેર આ નદીના કિનારે વિકસ્યું છે.
૩. સાબરમતી નદી (Sabarmati River)
- ઉદ્ગમ સ્થાન: રાજસ્થાનના ઉદયપુર જિલ્લામાં અરવલ્લીની પર્વતમાળાઓમાં આવેલા ઢેબર સરોવરમાંથી નીકળે છે.
- લંબાઈ: કુલ ૩૭૧ કિમી, જેમાંથી ૩૨૩ કિમી પ્રવાહ સંપૂર્ણપણે ગુજરાતમાં વહે છે. તે ગુજરાતમાં વહેતી સૌથી લાંબી નદી છે.
- કયા જિલ્લાઓમાંથી પસાર થાય છે: સાબરકાંઠા, ગાંધીનગર, અમદાવાદ, ખેડા, આણંદ.
- Main Dam: સાબરકાંઠા જિલ્લામાં ધરોઈ બંધ અને અમદાવાદમાં વાસણા બેરેજ.
- કૃષિમાં મહત્વ: સાબરમતી અને તેની સહાયક નદીઓના પાણીથી ઉત્તર અને મધ્ય ગુજરાતમાં પિયત વ્યવસ્થા મજબૂત બની છે.
- વિશેષતા: મહાત્મા ગાંધીએ આ નદીના કિનારે ‘સાબરમતી આશ્રમ’ સ્થાપ્યો હતો. અમદાવાદમાં બનેલો ‘સાબરમતી રિવરફ્રન્ટ’ વૈશ્વિક આકર્ષણનું કેન્દ્ર છે.
૪. મહી નદી (Mahi River)
- ઉદ્ગમ સ્થાન: મધ્યપ્રદેશના ધાર જિલ્લાના મેહદ સરોવરમાંથી નીકળે છે.
- લંબાઈ: કુલ લંબાઈ અંદાજે ૫૮૩ કિમી છે.
- કયા જિલ્લાઓમાંથી પસાર થાય છે: મહીસાગર, પંચમહાલ, ખેડા, આણંદ, વડોદરા.
- Main Dam: મહીસાગર જિલ્લામાં કડણા બંધ અને ખેડા જિલ્લામાં વણાકબોરી બંધ.
- વિશેષતા: ભારતની આ એકમાત્ર એવી નદી છે જે કર્કવૃત્તને બે વાર ઓળંગે છે. ચરોતર પ્રદેશમાં તમાકુની ખેતી આ નદીને આભારી છે.
૫. બનાસ નદી (Banas River)
- ઉદ્ગમ સ્થાન: રાજસ્થાનના શિરોહી જિલ્લાના સિરણવાના ડુંગરોમાંથી નીકળે છે.
- લંબાઈ: અંદાજે ૨૬૬ કિમી.
- જિલ્લા: બનાસકાંઠા અને પાટણ.
- Main Dam: બનાસકાંઠા જિલ્લાના દાંતીવાડા પાસે આવેલો દાંતીવાડા બંધ.
- વિશેષતા: આ નદી સમુદ્રને મળતી નથી પરંતુ કચ્છના નાના રણમાં સમાઈ જાય છે, તેથી તેને અંતસ્થ અથવા કુમારીકા નદી કહેવામાં આવે છે.
૬. સરસ્વતી નદી (Saraswati River)
- ઉદ્ગમ સ્થાન: બનાસકાંઠા જિલ્લાના દાંતા તાલુકામાં ચોરીના ડુંગરોમાંથી નીકળે છે.
- લંબાઈ: અંદાજે ૧૧૨ કિમી.
- Main Dam: મુક્તેશ્વર ગામ પાસે આવેલો Commercial મુક્તેશ્વર બંધ.
- વિશેષતા: આ પણ એક કુમારીકા નદી છે. તેના કિનારે પવિત્ર માતૃશ્રાદ્ધ માટે જાણીતું સિદ્ધપુર અને ઐતિહાસિક શહેર પાટણ આવેલું છે.
૭. ભાદર નદી (Bhadar River)
- ઉદ્ગમ સ્થાન: રાજકોટ જિલ્લાના જસદણ નજીક આણંદપુરના ઉચ્ચપ્રદેશમાંથી નીકળે છે.
- લંબાઈ: ૨૬૩ કિમી. તે સૌરાષ્ટ્રની સૌથી લાંબી નદી છે.
- Main Dam: રાજકોટ જિલ્લાના લીલાખા પાસે ભાદર-૧ બંધ.
- વિશેષતા: આ નદી સંપૂર્ણપણે સૌરાષ્ટ્રમાં જ વહે છે અને નવી બંદર (પોરબંદર) પાસે અરબી સમુદ્રને મળે છે.
૮. શેત્રુંજી નદી (Shetrunji River)
- ઉદ્ગમ સ્થાન: અમરેલી જિલ્લાના ગીરના જંગલોમાં આવેલી ઢૂંઢીની ટેકરીઓમાંથી નીકળે છે.
- લંબાઈ: અંદાજે ૧૭૩ કિમી.
- Main Dam: ભાવનગર જિલ્લાના પાલીતાણા નજીક આવેલો શેત્રુંજી બંધ.
- વિશેષતા: સૌરાષ્ટ્રની બીજી સૌથી મોટી નદી છે. પવિત્ર જૈન તીર્થધામ પાલીતાણાનો શેત્રુંજય ડુંગર આ નદીના કિનારે આવેલો છે.
૯. મચ્છુ નદી (Macchu River)
- ઉદ્ગમ સ્થાન: ચોટીલા નજીક આણંદપુરના ઉચ્ચપ્રદેશમાંથી નીકળે છે.
- લંબાઈ: ૧૩૦ કિમી.
- જિલ્લા: સુરેન્દ્રનગર, મોરબી.
- Main Dam: મોરબી પાસે મચ્છu-૨ બંધ.
- વિશેષતા: ૧૧ ઓગસ્ટ ૧૯૭૯ ના રોજ મચ્છુ-૨ બંધ તૂટતાં મોરબીમાં ભયાનક જળ હોનારત સર્જાઈ હતી. આ નદી કચ્છના નાના રણમાં સમાઈ જાય છે.
૧૦. ઔરંગા નદી (Auranga River)
- ઉદ્ગમ સ્થાન: વલસાડ જિલ્લાના ધરમપુરના ડુંગરોમાંથી નીકળે છે.
- વિશેષતા: વલસાડ શહેર આ નદીના કિનારે વસેલું છે. વલસાડની પ્રખ્યાત ‘હાફૂસ કેરી’ ની વાડીઓ આ નદીના પાણીથી સીંચાય છે.
૧૧. દમણગંગા નદી (Damanganga River)
- ઉદ્ગમ સ્થાન: મહારાષ્ટ્રના નાસિક જિલ્લાના પશ્ચિમ ઘાટમાંથી નીકળે છે.
- Main Dam: મધુબન ગામ પાસે આવેલો મધુબન બંધ.
- વિશેષતા: આ નદી ગુજરાતની દક્ષિણ સરહદ બનાવે છે. વાપીના ઉદ્યોગોને કારણે તે ભારે પ્રદૂષિત છે.
૧૨. પૂર્ણા નદી (Purna River)
- ઉદ્ગમ સ્થાન: મહારાષ્ટ્રના પીપળનેરના ડુંગરોમાંથી નીકળે છે.
- લંબાઈ: ૧૪૨ કિમી.
- વિશેષતા: નવસારી શહેર આ નદીના કિનારે વસેલું છે. પૂર્ણા વન્યજીવ અભયારણ્ય આ નદીના તટપ્રદેશમાં આવેલું છે.
૧૩. કિમ નદી (Kim River)
- ઉદ્ગમ સ્થાન: ભરૂચ જિલ્લાના રાજપીપળાની ટેકરીઓમાંથી નીકળે છે.
- વિશેષતા: તે ભરૂચ અને સુરત જિલ્લા વચ્ચે કુદરતી સરહદ બનાવે છે અને ખંભાતના અખાતને મળે છે.
૧૪. હિરણ નદી (Hiran River)
- ઉદ્ગમ સ્થાન: ગીરના જંગલોમાંથી નીકળે છે.
- વિશેષતા: હિરણ, કપીલા અને સરસ્વતી નદીઓનો જ્યાં ત્રિવેણી સંગમ થાય છે ત્યાં પ્રખ્યાત સોમનાથ જ્યોતિર્લિંગ આવેલું છે.
૧૫. ઓઝત નદી (Auzat River)
- ઉદ્ગમ સ્થાન: જૂનાગઢ જિલ્લાના ભેંસાણ નજીકના ડુંગરોમાંથી નીકળે છે.
- વિશેષતા: જૂનાગઢના વંથલી અને નવી બંદર વચ્ચેના વિસ્તારમાં વહે છે અને ઘેડ પ્રદેશને ફળદ્રુપ બનાવે છે.
ગુજરાતની સૌથી મોટી નદીઓ વિશે માહિતી
આપણા ગુજરાતમાં કેટલીક સૌથી મોટી નદીઓ આવેલી છે જેની સંપૂર્ણ માહિતી અહીં આપવામાં આવી છે.
| નદીનું નામ | અંદાજિત કુલ લંબાઈ (કિમી) | ગુજરાતમાં સ્થાન / મહત્વ |
| નર્મદા | ૧,૩૧૨ (ગુજરાતમાં ૧૬૧) | જળજથ્થાની દ્રષ્ટિએ ગુજરાતની સૌથી મોટી નદી. |
| તાપી | ૭૨४ (ગુજરાતમાં ૧૪૪) | દક્ષિણ ગુજરાતની સૌથી લાંબી પશ્ચિમ વહેતી નદી. |
| મહી | ૫૮૩ (ગુજરાતમાં ૧૬૭) | મધ્ય ગુજરાતની શાન, કર્કવૃત્ત ઓળંગતી નદી. |
| સાબરમતી | ૩૭૧ (ગુજરાતમાં ૩૨૩) | ગુજરાત રાજ્યની અંદર વહેતો સૌથી લાંબો પ્રવાહ. |
| બનાસ | ૨૬૬ | ગુજરાતની સૌથી લાંબી અંતસ્થ (કુમારીકા) નદી. |
| ભાદર | ૨૬૩ | સૌરાષ્ટ્રના પહાડોમાંથી નીકળતી સૌથી લાંબી નદી. |
| શેત્રુંજી | ૧૭૩ | ભાવનગર જિલ્લાની જીવાદોરી સમાન મોટી નદી. |
| પૂર્ણા | ૧૪૨ | ડાંગ અને નવસારીની ભારે વરસાદી નદી. |
| મચ્છુ | ૧૩૦ | મોરબીની પ્રખ્યાત અને ઐતિહાસિક નદી. |
| દમણગંગા | ૧૩૧ | અત્યંત દક્ષિણમાં આવેલી બારેમાસી નદી. |
૧. ગુજરાતની પશ્ચિમ તરફ વહેતી નદીઓ
ગુજરાતની મુખ્ય નદીઓ જેમ કે નર્મદા, તાપી, મહી અને સાબરમતી પશ્ચિમ તરફ વહીને અરબી સમુદ્ર (ખંભાતના અખાત) ને મળે છે. આ નદીઓ મુખત્રિકોણ પ્રદેશ (Delta) બનાવતી નથી પરંતુ ખાડી (Estuary) નું નિર્માણ કરે છે.
આ નદીઓ ગુજરાતના કૃષિ, ઉદ્યોગ અને શહેરી વિકાસ માટે અત્યંત મહત્વપૂર્ણ છે. તેમના કિનારાના વિસ્તારોમાં ફળદ્રુપ જમીન જોવા મળે છે, જેના કારણે ખેતીનો વિકાસ થયો છે. નર્મદા અને તાપી જેવી નદીઓ પર બનેલા મોટા બંધો રાજ્યના જળસંચયમાં મહત્વનું યોગદાન આપે છે.
૨. દક્ષિણ ગુજરાતની નદીઓ
દક્ષિણ ગુજરાતની નદીઓમાં પૂર્ણા, અંબિકા, ઔરંગા, પાર, કોલક અને દમણગંગાનો સમાવેશ થાય છે. આ વિસ્તારમાં વરસાદ ખૂબ જ વધારે પડતો હોવાથી આ નદીઓ બારેમાસી (Perennial) હોય છે.
આ નદીઓના કારણે દક્ષિણ ગુજરાત હરિયાળો અને કૃષિ માટે સમૃદ્ધ વિસ્તાર ગણાય છે. ડાંગ, નવસારી અને વલસાડ જેવા જિલ્લાઓમાં ખેતી અને બાગાયતી પાકોના વિકાસમાં આ નદીઓનો મોટો ફાળો છે. વર્ષભર પાણી ઉપલબ્ધ રહેતાં સ્થાનિક જીવન અને અર્થતંત્રને પણ મજબૂતી મળે છે.
૩. સૌરાષ્ટ્રની મુખ્ય નદીઓ
સૌરાષ્ટ્રની નદીઓનું માળખું ત્રિજ્યાકાર અથવા કેન્દ્રત્યાગી (Radial) છે. મધ્યના ડુંગરોમાંથી નીકળીને નદીઓ ચારેય દિશામાં વહે છે. ભાદર, શેત્રુંજી, મચ્છુ અને આજી અહીંની મુખ્ય નદીઓ છે.
સૌરાષ્ટ્રમાં વરસાદ અનિયમિત હોવાથી અહીંની મોટાભાગની નદીઓ ઋતુ આધારિત છે. પાણીના સંગ્રહ માટે અનેક ડેમ, તળાવો અને ચેકડેમ બનાવવામાં આવ્યા છે. આ નદીઓ પીવાના પાણી અને સિંચાઈ માટે મહત્વપૂર્ણ સ્ત્રોત તરીકે કાર્ય કરે છે.
૪. કચ્છ વિસ્તારની નદીઓ
કચ્છના મધ્ય ધારના ડુંગરોમાંથી નાની નાની અંદાજે ૯૭ જેટલી નદીઓ નીકળે છે. ઉત્તર તરફ વહેતી નદીઓ કચ્છના મોટા રણમાં સમાઈ જાય છે, જ્યારે દક્ષિણ તરફ વહેતી નદીઓ કચ્છના અખાતને મળે છે.
કચ્છનો વિસ્તાર શૂષ્ક અને ઓછા વરસાદવાળો હોવાથી અહીંની મોટાભાગની નદીઓ ઋતુગત સ્વરૂપ ધરાવે છે. વરસાદી ઋતુ દરમિયાન જ આ નદીઓમાં નોંધપાત્ર પાણી જોવા મળે છે. તેમ છતાં સ્થાનિક જળસંચય અને ભૂગર્ભ જળસ્તર જાળવવામાં આ નદીઓ મહત્વની ભૂમિકા ભજવે છે.
ગુજરાતની નદીઓ અને બંધ (Dams on Gujarat Rivers)
| નદીનું નામ | બંધનું નામ | જિલ્લો | મુખ્ય ઉપયોગ / લાભાર્થી પ્રદેશ |
| નર્મદા | સરદાર સરોવર બંધ | નર્મદા | સિંચાઈ, જળવિદ્યુત, સમગ્ર ગુજરાતને પીવાનું પાણી. |
| તાપી | ઉકાઈ બંધ | તાપી | સિંચાઈ, પૂર નિયંત્રણ અને વીજળી ઉત્પાદન. |
| તાપી | કાકરાપાર બંધ | સુરત | દક્ષિણ ગુજરાતમાં નહેર દ્વારા સિંચાઈ. |
| સાબરમતી | ધરોઈ બંધ | મહેસાણા | અમદાવાદ અને ગાંધીનગરને પીવાનું પાણી. |
| મહી | કડણા બંધ | મહીસાગર | પંચમહાલ અને મહીસાગર જિલ્લામાં સિંચાઈ. |
| મહી | વણાકબોરી બંધ | ખેડા | આણંદ અને ખેડા (ચરોતર) ને પિયત પૂરું પાડવું. |
| બનાસ | દાંતીવાડા બંધ | બનાસકાંઠા | બનાસકાંઠા અને પાટણમાં કૃષિ વિકાસ. |
| સરસ્વતી | મુક્તેશ્વર બંધ | બનાસકાંઠા | સ્થાનિક ગ્રામીણ વિસ્તારોમાં જળસ્તર જાળવવા. |
| ભાદર | ભાદર-૧ બંધ | રાજકોટ | રાજકોટ અને જેતપુર વિસ્તારને પાણી. |
| શેત્રુંજી | શેત્રુંજી બંધ | ભાવનગર | ભાવનગર જિલ્લાના ગ્રામીણ વિસ્તારોમાં સિંચાઈ. |
| મચ્છુ | મચ્છુ-૨ બંધ | મોરબી | મોરબી શહેર અને આસપાસના ઉદ્યોગો. |
| દમણગંગા | મધુબન બંધ | વલસાડ | વાપી ઔદ્યોગિક વસાહત અને દમણને પાણી. |
| આજી | આજી-૧ બંધ | રાજકોટ | રાજકોટ શહેરની મુખ્ય જીવાદોરી (પીવાનું પાણી). |
| ભોગાવો | નાયકા બંધ | સુરેન્દ્રનગર | વઢવાણ અને સુરેન્દ્રનગર વિસ્તાર માટે. |
| મેશ્વો | શામળાજી બંધ | અરવલ્લી | અરવલ્લી જિલ્લામાં કૃષિ સિંચાઈ. |
| વાત્રક | વાત્રક બંધ | અરવલ્લી | સાબરકાંઠા અને અરવલ્લીના ખેડૂતો માટે. |
| પાનમ | પાનમ બંધ | પંચમહાલ | પંચમહાલ જિલ્લાના આદિવાસી વિસ્તારોમાં પિયત. |
| સુખભાદર | સુખભાદર બંધ | બોટાદ | ભાલ પ્રદેશમાં સિંચાઈ માટે. |
| અંબિકા | કેલિયા બંધ | નવસારી | વાંસદા અને ચીખલી તાલુકામાં સિંચાઈ. |
| ભોગાવો | ધોળીધજા બંધ | સુરેન્દ્રનગર | સુરેન્દ્રનગર જિલ્લામાં ખેતીવાડી માટે. |
ગુજરાતની નદીઓનું આર્થિક મહત્વ
- કૃષિમાં નદીઓનું યોગદાન: નર્મદા કેનાલ પ્રોજેક્ટના કારણે ઉત્તર ગુજરાતના સૂકા વિસ્તારોમાં ‘બટાકા ક્રાંતિ’ અને સૌરાષ્ટ્રમાં ‘મગફળી-કપાસનું મબલખ ઉત્પાદન’ શક્ય બન્યું છે.
- પીવાના પાણી માટે મહત્વ: રાજ્યની અડધાથી વધુ વસ્તીને પીવાનું શુદ્ધ પાણી નદીઓ આધારિત યોજનાઓમાંથી મળે છે. નર્મદા પાઇપલાઇન પ્રોજેક્ટ દ્વારા કચ્છ અને સૌરાષ્ટ્રના છેવાડાના ગામડાઓ સુધી પાણી પહોંચાડવામાં આવે છે.
- ઔદ્યોગિક વિકાસ: વાપી, અંકલેશ્વર, ભરૂચ, હજીરા અને મોરબી જેવા મોટા ઔદ્યોગિક હબ નદીઓના કિનારે જ સ્થાપિત થયા છે કારણ કે ઉદ્યોગોને અઢળક પાણીની જરૂર હોય છે.
ગુજરાતની નદીઓ સામેના પડકારો
- પ્રદૂષણ: અમદાવાદમાં સાબરમતી નદી (ખાસ કરીને વાસણા બેરેજ પછીનો ભાગ) કેમિકલ અને ગટરના પાણીના કારણે ભારે પ્રદૂષિત બની છે.
- ઔદ્યોગિક કચરો: ದક્ષિણ ગુજરાતની દમણગંગા અને કિમ નદીઓમાં ફેક્ટરીઓ દ્વારા ટ્રીટ કર્યા વિનાનો ઝેરી કચરો ઠાલવવામાં આવે છે.
- જળસંકટ અને વરસાદમાં ઘટાડો: ક્લાઈમેટ ચેન્જના કારણે સૌરાષ્ટ્ર અને ઉત્તર ગુજરાતની નદીઓ ચોમાસાના બે મહિના પછી સુકાઈ જાય છે.
- ભૂગર્ભ જળનું ઘટતું સ્તર: નદીઓ સુકાવાના કારણે આસપાસના વિસ્તારોમાં વોટર ટેબલ ૧૦૦૦ ફૂટથી પણ નીચે જતું રહ્યું છે.
ગુજરાત સરકાર દ્વારા નદી સંરક્ષણના પ્રયાસો
સરકારે ‘સુજલામ સુફલામ જળ અભિયાન’ હેઠળ નદીઓ અને તળાવોને ઊંડા કરવાનું કામ ઉપાડ્યું છે. આ ઉપરાંત, મધ્ય અને ઉત્તર ગુજરાતની સુકાઈ ગયેલી ૨૧ નદીઓને નર્મદાના વધારાના પાણીથી પાઇપલાઇન દ્વારા પુનઃજીવિત કરવામાં આવી છે.
રાજ્ય સરકાર દ્વારા વિવિધ નદી જોડાણ યોજનાઓ, ચેકડેમ નિર્માણ અને વરસાદી પાણીના સંગ્રહને પણ પ્રોત્સાહન આપવામાં આવ્યું છે. આ પ્રયાસોના કારણે ભૂગર્ભ જળસ્તરમાં વધારો થયો છે અને ખેડૂતોને સિંચાઈ માટે વધુ પાણી ઉપલબ્ધ બન્યું છે.
સાબરમતી રિવરફ્રન્ટ જેવી યોજનાઓએ નદીઓના સંચાલન અને શહેરી વિકાસનું સફળ ઉદાહરણ પૂરું પાડ્યું છે. સાથે સાથે નદી પ્રદૂષણ ઘટાડવા માટે ગંદા પાણીના શુદ્ધિકરણ પ્લાન્ટો સ્થાપવામાં આવી રહ્યા છે, જેથી નદીઓનું સ્વચ્છતા અને પર્યાવરણીય સંતુલન જાળવી શકાય.
નદીઓના સંરક્ષણ માટે સ્થાનિક લોકોની ભાગીદારી વધારવા વિવિધ જાગૃતિ કાર્યક્રમો પણ ચલાવવામાં આવે છે. સરકાર અને જનસહયોગના સંયુક્ત પ્રયાસોથી રાજ્યની નદીઓને વધુ જીવંત અને સમૃદ્ધ બનાવવાનો સતત પ્રયત્ન કરવામાં આવી રહ્યો છે.
ગુજરાતની નદીઓ વિશે રસપ્રદ જાણવા જેવું
- નર્મદા ભારતની પાંચમી અને ગુજરાતની સૌથી મોટી નદી છે, જે પૂર્વથી પશ્ચિમ તરફ વહે છે.
- તાપી નદીને પુરાણોમાં ભગવાન સૂર્યના પુત્રી માનવામાં આવ્યા છે, તેથી તેને ‘સૂર્યપુત્રી’ કહે છે.
- મહી નદી વિશ્વની એ જૂજ નદીઓમાંની એક છે જે કર્કવૃત્ત રેખાને બે વાર કાપે છે.
- સાબરમતી નદી શરૂઆતમાં રાજસ્થાનમાં માત્ર ‘સાબર’ તરીકે ઓળખાય છે.
- ગુજરાતમાં ત્રણ મુખ્ય અંતસ્થ નદીઓ (બનાસ, સરસ્વતી, રૂપેન) ને ‘કુમારીકાઓ’ કહે છે.
- સૌરાષ્ટ્રની નદીઓ કદમાં નાની છે પરંતુ સંખ્યામાં વધુ (અંદાજે ૭૧ નદીઓ) છે.
- કચ્છ જિલ્લામાં સૌથી વધુ ૯૭ નાની નદીઓ આવેલી છે, પરંતુ બધી જ મોસમી છે.
- વૌઠા (ખેડા) પાસે સાત નદીઓનો સંગમ થાય છે, જ્યાં ગુજરાતનો સૌથી મોટો ગર્દભ (ગધેડા) મેળો ભરાય છે.
- વલસાડની કોલક નદી કિંમતી મોતી આપતી ‘કાલુ માછલી’ માટે પ્રખ્યાત છે.
- ભાદર નદી સૌરાષ્ટ્રની સૌથી લાંબી નદી છે જે ૨૬૩ કિમી લાંબી છે.
- ૧૯૭૯ માં મચ્છુ-૨ બંધ તૂટવાની ઘટના ભારતના ઇતિહાસની સૌથી મોટી ડેમ હોનારત ગણાય છે.
- સાબરમતી નદીના કિનારે ગાંધીનગર અને અમદાવાદ વસેલા છે.
- સોમનાથ પાસે આવેલો ત્રિવેણી સંગમ એ હિરણ, કપીલા અને સરસ્વતી નદીઓનો મિલાપ છે.
- દક્ષિણ ગુજરાતની દમણગંગા નદી તેના વિપુલ જળજથ્થા માટે જાણીતી છે.
- સાપુતારામાંથી નીકળતી અંબિકા નદી પર પ્રખ્યાત ‘गीरा धोध’ આવેલો છે.
- વડોદરા શહેર વિશ્વામિત્રી નદી ના કિનારે આવેલું છે, જે મગરો માટે જાણીતી છે.
- મહી નદીના મુખપ્રદેશમાં આવતી પ્રચંડ ભરતીના કારણે ત્યાં વહાણવટું મુશ્કેલ છે.
- શેત્રુંજી નદી પર આવેલો પાલીતાણાનો ડેમ ભાવનગર જિલ્લાની જીવાદોરી છે.
- સુરત શહેર તાપી નદીના કિનારે વસેલું છે અને ઇતિહાસમાં તે ‘બાબુલ મક્કા’ ગણાતું હતું.
- નર્મદા નદીનું બીજું નામ ‘રેવા’ છે, જેનો અર્થ થાય છે ‘કૂદતી નદી’.
- ખારી નદી સાબરમતીની મુખ્ય સહાયક નદી છે જે અમદાવાદ જિલ્લામાંથી વહે છે.
- ઉત્તર ગુજરાતની નદીઓ મોટેભાગે અરવલ્લીની પર્વતમાળામાંથી ઉદભવે છે.
- ગુજરાતની નદીઓ પર નાના-મોટા થઈને અંદાજે ૨૦૦ થી વધુ બંધ બાંધવામાં આવ્યા છે.
- સરદાર સરોવર બંધ એ વિશ્વનો બીજા નંબરનો સૌથી મોટો કોંક્રિટ ગ્રેવિટી ડેમ છે.
- ગુજરાતની નદીઓનું પાણી ‘નર્મદા ગ્રીડ’ દ્વારા રાજ્યના ૯,૦૦૦ થી વધુ ગામડાઓમાં પહોંચાડવામાં આવે છે.
સ્પર્ધાત્મક પરીક્ષાઓ માટે મહત્વપૂર્ણ માહિતી
- નર્મદા નદીનું ગુજરાતમાં પ્રવેશદ્વાર: છોટાઉદેપુર જિલ્લાનું હાફેશ્વર ગામ છે.
- તાપી નદીનું ગુજરાતમાં પ્રવેશદ્વાર: તાપી જિલ્લાનું હરણફાળ નામનું સ્થળ છે.
- મહી નદીનું ગુજરાતમાં પ્રવેશદ્વાર: મહીસાગર જિલ્લાનું અણાસ ગામ છે.
- વૌઠાનો મેળો: સાબરમતી નદીના કિનારે ભરાય છે અને ઊંટ-ગધેડાની લે-વેચ માટે જાણીતો છે.
- મહી નદી પરના બે મુખ્ય બંધ: કડણા બંધ (મહીસાગર) અને વણાકબોરી બંધ (ખેડા).
- ઐતિહાસિક લોથલ સંસ્કૃતિ: પ્રાચીન સમયમાં ભોગાવો અને સાબરમતી નદીના વચ્ચેના તટપ્રદેશમાં વસેલું બંદર હતું.
- ગુજરાતની દક્ષિણ સરહદ નક્કી કરતી નદી: દમણગંગા નદી વલસાડ જિલ્લામાં આવેલી છે.
- સિદ્ધપુરનું મહત્વ: સરસ્વતી નદીના કિનારે આવેલું સિદ્ધપુર ભારતમાં માતૃશ્રાદ્ધ માટેની એકમાત્ર જગ્યા છે.
- નર્મદા નદીના ટાપુઓ: સાધુ બેટ (સ્ટેચ્યુ ઓફ યુનિટી), અલીયાબેટ અને કબીરવડ.
- સૌરાષ્ટ્રનો જળપરિવાહ: સૌરાષ્ટ્રની નદીઓ રેડિયલ (કેન્દ્રત્યાગી) હોવાથી તે મધ્યમાંથી નીકળી ચારેય તરફ વહે છે.
- તાપી નદી પર આવેલો પાવર પ્લાન્ટ: કાકરાપાર પરમાણુ વિદ્યુત મથક તાપી નદીના કિનારે છે.
- ખંભાતના અખાતને મળતી નદીઓ: સાબરમતી, મહી, નર્મદા, તાપી, કિમ અને શેત્રુંજી.
- ભાવનગરની જીવાદોરી: શેત્રુંજી નદી, જેના પર પાલીતાણા પાસે મોટો જળાશય છે.
- કચ્છની ઉત્તર વહેતી નદીઓ: આ નદીઓ કચ્છના મોટા રણમાં જઈને સુકાઈ જાય છે.
- સૌથી વધુ ડેમ ધરાવતો પ્રદેશ: સૌરાષ્ટ્રમાં નદીઓની સંખ્યા વધુ હોવાથી ડેમની સંખ્યા સૌથી વધુ છે.
- હાઇડ્રો પાવર સ્ટેશન: સરદાર સરોવર ડેમ પર ૧૪૫૦ મેગાવોટની ક્ષમતા ધરાવતું જળવિદ્યુત મથક છે.
- નદીઓના કાંઠે વસેલા ઐતિહાસિક શહેરો: પાટણ (સરસ્વતી), અમદાવાદ (સાબરમતી), સુરત (તાપી), ભરૂચ (નર્મદા).
- ચરોતરની શેઢી નદી: ખેડા જિલ્લાની શેઢી નદી વાત્રકની સહાયક નદી છે.
ઉપસંહાર (Conclusion)
ગુજરાતની નદીઓ (Gujarat Ni Nadio) માત્ર ભૌગોલિક વહેણ નથી પરંતુ તે આ રાજ્યની પ્રગતિની ધમનીઓ છે. પ્રાચીન કાળથી જ નર્મદા, તાપી, સાબરમતી અને મહી જેવી નદીઓએ ગુજરાતની ધરતીને સમૃદ્ધ અને ઉપજાઉ બનાવી છે. ગુજરાતના ઔદ્યોગિકીકરણમાં અને વૈશ્વિક નકશા પર મોરબી, સુરત, અમદાવાદ અને વાપી જેવા શહેરોને ચમકાવવામાં નદીઓના પાણીનો મોટો ફાળો રહ્યો છે. સરકારે સરદાર સરોવર યોજના અને સુજલામ સુફલામ યોજના દ્વારા પાણીની અછતવાળા વિસ્તારોને લીલાછમ બનાવ્યા છે, જે નદીઓની ઉપયોગિતા સિદ્ધ કરે છે.
પરંતુ, વર્તમાન સમયમાં નદીઓની સ્થિતિ ચિંતાજનક છે. માનવીય લોભ, શહેરીકરણ અને ઉદ્યોગોના કેમિકલયુક્ત કચરાના કારણે આપણી પવિત્ર લોકમાતાઓ આજે પ્રદૂષિત નાળાઓમાં ફેરવાઈ રહી છે. સાબરમતી અને ભાદર જેવી નદીઓ આનું જ્વલંત ઉદાહરણ છે. જો આપણે આપણો જળસંપત્તિ વારસો આવનારી પેઢીઓ માટે અકબંધ રાખવો હશે, તો નદીઓનું સંરક્ષણ કરવું જ પડશે. સરકારી પ્રયાસોની સાથે સામાન્ય નાગરિકોએ પણ જાગૃત થવું પડશે. નદીઓમાં કચરો ફેંકવો બંધ કરવો, પાણીનો કરકસરભર્યો ઉપયોગ કરવો અને નદી કિનારે વૃક્ષારોપણ કરવું એ સમયની માંગ છે. “નદી બચશે તો માનવ સભ્યતા બચશે” એ સૂત્રને સાર્થક કરવું એ દરેક ગુજરાતીની ફરજ છે.
વિદ્યાર્થીઓ માટે મહત્વપૂર્ણ પ્રશ્નો
પ્રશ્ન ૧: ગુજરાતની સૌથી મોટી નદી કઈ છે?
જવાબ: પાણીના જથ્થાની દ્રષ્ટિએ ગુજરાતની સૌથી મોટી નદી નર્મદા છે.
પ્રશ્ન ૨: ગુજરાતમાં વહેતી સૌથી લાંબી નદી કઈ છે?
જવાબ: ગુજરાત રાજ્યની અંદર સૌથી લાંબો પ્રવાહ (૩૨૩ કિમી) ધરાવતી નદી સાબરમતી છે.
પ્રશ્ન ૩: ગુજરાતની કઈ નદીઓને ‘કુમારીકા નદીઓ’ કહેવામાં આવે છે?
જવાબ: ઉત્તર ગુજરાતની ત્રણ નદીઓ – બનાસ, સરસ્વતી અને રૂપેન કચ્છના રણમાં સમાઈ જાય છે, તેથી તેમને કુમારીકા કહે છે.
પ્રશ્ન ૪: કઈ નદી કર્કવૃત્તને બે વાર ઓળંગે છે?
જવાબ: મહી નદી ભારતની એકમાત્ર એવી નદી છે જે કર્કવૃત્ત રેખાને બે વાર ઓળંગે છે.
પ્રશ્ન ૫: ‘સૂર્યપુત્રી’ તરીકે કઈ નદી ઓળખાય છે?
જવાબ: તાપી નદીને પુરાણોમાં સૂર્યપુત્રી તરીકે ઓળખવામાં આવી છે.
પ્રશ્ન ૬: વડોદરા શહેર કઈ નદીના કિનારે આવેલું છે?
જવાબ: વડોદરા વિશ્વામિત્રી નદીના કિનારે આવેલું છે, જે મગરો માટે પ્રખ્યાત છે.
પ્રશ્ન ૭: સાત નદીઓનો સંગમ ક્યાં થાય છે?
જવાબ: અમદાવાદ જિલ્લાના ‘વૌઠા’ મુકામે સાત નદીઓનો સંગમ થાય છે.
પ્રશ્ન ૮: સૌરાષ્ટ્રની સૌથી લાંબી નદી કઈ છે?
જવાબ: સૌરાષ્ટ્રના જસદણના ડુંગરોમાંથી નીકળતી ‘ભાદર’ નદી સૌરાષ્ટ્રની સૌથી લાંબી નદી છે.
પ્રશ્ન ૯: મચ્છુ ડેમ હોનારત કયા વર્ષમાં થઈ હતી?
જવાબ: મોરબીની ભયાનક મચ્છુ ડેમ હોનારત ૧૧ ઓગસ્ટ, ૧૯૭૯ ના રોજ થઈ હતી.
પ્રશ્ન ૧૦: પ્રખ્યાત ગીરા ધોધ કઈ નદી પર આવેલો છે?
જવાબ: ગીરા ધોધ ડાંગ/નવસારી જિલ્લામાં અંબિકા નદી પર આવેલો છે.
આશા કરુ છુ ગુજરાતની નદીઓ ના નામ વિશેની તમામ માહિતી સારી રીતે આપી શકી છુ. તો મળીએ આપણી નેક્સટ પોસ્ટમાં આવી જ રસપ્રદ માહિતી સાથે ત્યાં સુધી ટેક કેયર મિત્રો.
