અંદામાન અને નિકોબાર માહિતી: ભારતના મહત્વપૂર્ણ દ્રીપસમૂહ અને કેન્દ્રશાસિત પ્રદેશ

ભારતના નકશામાં દક્ષિણ-પૂર્વ દિશામાં બંગાળની ખાડીમાં મોતીની માળાની જેમ પથરાયેલો એક અદભુત, રહસ્યમય અને કુદરતી સૌંદર્યથી ભરપૂર પ્રદેશ એટલે અંદામાન અને નિકોબાર દ્વીપસમૂહ. આ માત્ર એક પ્રવાસન સ્થળ નથી, પરંતુ ભારતની આઝાદીના લોહીયાળ ઇતિહાસની સાક્ષી પૂરતી પવિત્ર ભૂમિ, વ્યૂહાત્મક દ્રષ્ટિએ અત્યંત મહત્વપૂર્ણ સૈન્ય મથક અને અનોખી જનજાતિઓનું આશ્રયસ્થાન છે. વાદળી સમુદ્રના મોજાં, સફેદ રેતાળ કિનારા, લીલાછમ સદાબહાર જંગલો અને શાંત વાતાવરણ આ પ્રદેશને પૃથ્વી પરનું સ્વર્ગ બનાવે છે.

અંદામાન અને નિકોબાર માહિતી મેળવવી એ દરેક ભારતીય, પ્રવાસી અને સ્પર્ધાત્મક પરીક્ષાની તૈયારી કરતા વિદ્યાર્થીઓ માટે અનિવાર્ય છે. પ્રવાસીઓ માટે અંદામાન પ્રવાસન એ રોમાંચ અને શાંતિનો અદભુત સંગમ છે, જ્યારે વિદ્યાર્થીઓ માટે ભારતની ભૂગોળ અને બંધારણનો એક અનિવાર્ય ભાગ છે. ચાલો આ વિસ્તૃત આર્ટિકલ દ્વારા આપણે ભારતના આ ભવ્ય કેન્દ્રશાસિત પ્રદેશની સફરે નીકળીએ અને તેની ભૌગોલિક, ઐતિહાસિક, સાંસ્કૃતિક અને આર્થિક વિશેષતાઓને વિગતવાર સમજીએ.

અંદામાન અને નિકોબાર માહિતી 2026

આપણો અંદામાન અને નિકોબાર દ્વીપસમૂહ ભારતનો એક મહત્વપૂર્ણ કેન્દ્રશાસિત પ્રદેશ છે. જે તેની કુદરતી સુંદરતા, સમૃદ્ધ જૈવ વૈવિધ્યતા અને ઐતિહાસિક વારસા માટે વિશ્વભરમાં જાણીતો છે. બંગાળની ખાડી અને અંદામાન સમુદ્ર વચ્ચે આવેલો આ દ્વીપસમૂહ ભારતની વ્યૂહાત્મક સુરક્ષા તેમજ પર્યટન દૃષ્ટિએ વિશેષ મહત્વ ધરાવે છે.

નીચેના કોષ્ટકમાં અંદામાન અને નિકોબાર દ્વીપસમૂહના વિવિધ પાસાઓ વિશેની પાયાની અને મહત્વપૂર્ણ માહિતી સંક્ષિપ્તમાં રજૂ કરવામાં આવી છે.

અંદામાન અને નિકોબાર ક્યાં આવેલાં છે?

અંદામાન અને નિકોબાર દ્વીપસમૂહ એ ભારતનો એક મહત્વપૂર્ણ કેન્દ્રશાસિત પ્રદેશ છે જે હિંદ મહાસાગરમાં, ખાસ કરીને બંગાળની ખાડીના દક્ષિણ ભાગમાં આવેલો છે. તે ભારતના મુખ્ય ભૂમિભાગ (મેઇનલેન્ડ) થી આશરે ૧,૨૦૦ કિલોમીટર દૂર પૂર્વ-દક્ષિણ દિશામાં સ્થિત છે. ભૌગોલિક રીતે આ દ્વીપસમૂહ ભારતના ચેન્નાઈ કે કોલકાતા કરતા મ્યાનમાર (બર્મા), થાઈલેન્ડ અને ઈન્ડોનેશિયા જેવા દક્ષિણ-પૂર્વ એશિયાના દેશોની વધુ નજીક છે.

જો આપણે વૈશ્વિક નકશા પર નજર કરીએ, તો અંદામાન અને નિકોબાર દ્વીપસમૂહ 6° ઉત્તર અક્ષાંશથી 14° ઉત્તર અક્ષાંશ અને 92° પૂર્વ રેખાંશથી 94° પૂર્વ રેખાંશ વચ્ચે આવેલો છે. આ દ્વીપસમૂહ મુખ્યત્વે બે ભાગમાં વહેંચાયેલો છે જે ૧૦ ડિગ્રી ચેનલ (10 Degree Channel) તરીકે ઓળખાતા સમુદ્રી માર્ગ દ્વારા એકબીજાથી અલગ પડે છે. ઉત્તર ભાગમાં આવેલા દ્વીપોને ‘અંદામાન દ્વીપસમૂહ’ અને દક્ષિણ ભાગમાં આવેલા દ્વીપોને ‘નિકોબાર દ્વીપસમૂહ’ કહેવામાં આવે છે. આ આખી શૃંખલા ઉત્તરથી દક્ષિણ તરફ આશરે ૮૦૦ કિલોમીટરની લંબાઈમાં પથરાયેલી છે.

• સિક્કિમ રાજ્ય વિશે માહિતી 2026

અંદામાન અને નિકોબારનો ઇતિહાસ

અંદામાન અને નિકોબાર દ્વીપસમૂહનો ઇતિહાસ માત્ર ભૂગોળ પૂરતો મર્યાદિત નથી, પરંતુ તે પ્રાચીન સંસ્કૃતિઓ, સમુદ્રી વેપાર માર્ગો અને વિવિધ શાસકોની ગાથાઓ સાથે પણ જોડાયેલો છે. બંગાળની ખાડીમાં વ્યૂહાત્મક સ્થાન ધરાવતા આ દ્વીપોએ સદીઓથી વેપારીઓ, પ્રવાસીઓ અને સામ્રાજ્યોનું ધ્યાન આકર્ષ્યું છે. અહીંના મૂળ આદિવાસી સમુદાયો હજારો વર્ષોથી વસવાટ કરે છે, જેના કારણે આ વિસ્તાર માનવ ઇતિહાસના મહત્વપૂર્ણ કેન્દ્રોમાંથી એક માનવામાં આવે છે.

(1) પ્રાચીન સમય

અંદામાન અને નિકોબારનો ઇતિહાસ હજારો વર્ષ જૂનો છે. રામાયણ કાળમાં એવું માનવામાં આવતું હતું કે ‘અંદામાન’ શબ્દ હનુમાનજીના નામ પરથી ઉતરી આવ્યો છે, જેમને મલેશિયામાં ‘હન્દુમાન’ કહેવામાં આવતા હતા. ૯મી સદીના આરબ વેપારીઓના પ્રવાસ વર્ણનો અને ૧૩મી સદીમાં માર્કો પોલોની ડાયરીમાં પણ આ દ્વીપોનો ઉલ્લેખ ‘નરભક્ષીઓ અને રહસ્યમય લોકોની ભૂમિ’ તરીકે જોવા મળે છે. ૧૧મી સદીમાં ચોલ વંશના રાજા રાજેન્દ્ર ચોલ પ્રથમે આ દ્વીપોનો ઉપયોગ ઇન્ડોનેશિયાના શ્રીવિજય સામ્રાજ્ય સામે લડવા માટે એક સૈન્ય નૌકાદળ મથક તરીકે કર્યો હતો.

(2) બ્રિટિશ શાસન

આધુનિક ઇતિહાસની શરૂઆત ૧૭૮૯માં થઈ જ્યારે બ્રિટિશ નૌકાદળના કેપ્ટન આર્ચીબાલ્ડ બ્લેરે અહીં પ્રથમ વસાહત સ્થાપી, જે પાછળથી પોર્ટ બ્લેર તરીકે ઓળખાઈ. ૧૮૫૭ના ભારતના પ્રથમ સ્વાતંત્ર્ય સંગ્રામ (વિપ્લવ) પછી, અંગ્રેજોએ ક્રાંતિકારીઓને દેશનિકાલ કરવાની સજા આપવા માટે આ ટાપુઓનો ઉપયોગ કરવાનું શરૂ કર્યું. અહીં ભયાનક જંગલો અને ચારેય બાજુ ફેલાયેલા અફાટ સમુદ્રને કારણે કેદીઓ ભાગી શકે તેમ નહોતા, તેથી આ સ્થળ ભારતીયો માટે ‘કાળા પાણી’ તરીકે કુખ્યાત થયું.

(3) સ્વાતંત્ર્ય સંગ્રામમાં યોગદાન

ભારતના આઝાદીના ઇતિહાસમાં અંદામાનનું યોગદાન અજોડ છે. વર્ષ ૧૯૦૬માં અંગ્રેજોએ અહીં કુખ્યાત સેલ્યુલર જેલનું નિર્માણ પૂરું કર્યું. વીર સાવરકર, બરિન્દ્ર કુમાર ઘોષ અને ઉલ્લાસકર દત્ત જેવા મહાન દેશભક્તોને અહીં અમાનુષી અત્યાચારો સહન કરવા પડ્યા હતા. દ્વિતીય વિશ્વયુદ્ધ દરમિયાન (૧૯૪૨ થી ૧૯૪૫) આ દ્વીપો પર જાપાનનું શાસન સ્થપાયું હતું. નેતાજી સુભાષચંદ્ર બોઝે ૨૯ ડિસેમ્બર ૧૯૪૩ના રોજ આઝાદ હિંદ ફોજના વડા તરીકે પોર્ટ બ્લેરમાં પ્રથમ વખત ભારતનો ત્રિરંગો ધ્વજ ફરકાવ્યો હતો અને આ દ્વીપોને ‘શહીદ’ અને ‘સ્વરાજ’ નામ આપ્યા હતા.

(4) સ્વતંત્ર ભારત પછીનો વિકાસ

૧૫ ઓગસ્ટ ૧૯૪૭ના રોજ ભારત આઝાદ થયા બાદ આ દ્વીપસમૂહ સત્તાવાર રીતે ભારતનો ભાગ બન્યો. ૧૯૫૬માં તેને કેન્દ્રશાસિત પ્રદેશ જાહેર કરવામાં આવ્યો. ત્યારથી અત્યાર સુધી આ પ્રદેશમાં વસ્તી વધારો, શૈક્ષણિક પ્રગતિ, પ્રવાસનનો વિકાસ અને ખાસ કરીને ભારતીય સેનાના ત્રણેય પાંખો (આર્મી, નેવી, એરફોર્સ) ના સંયુક્ત કમાન્ડની સ્થાપના કરીને દેશની સુરક્ષા અભેદ્ય બનાવવામાં આવી છે.

અંદામાન અને નિકોબારનું ભૌગોલિક સ્થાન

મિત્રો અંદામાન અને નિકોબાર ટાપુઓ વાસ્તવમાં સમુદ્રની અંદર ડૂબી ગયેલી પર્વતમાળાઓના શિખરો છે. આ પર્વતમાળા મ્યાનમારની ‘અરાકાન યોમા’ પર્વતમાળાનો જ દક્ષિણ તરફનો લંબાયેલો ભાગ છે. આ પ્રદેશ ભૂકંપ પ્રભાવિત ઝોન-૫ માં આવે છે. વર્ષ ૨૦૦૪ માં આવેલા વિનાશક સુનામીમાં આ ટાપુઓને ભારે નુકસાન થયું હતું અને ભારતનું સૌથી દક્ષિણ બિંદુ જેને ‘ઇન્દિરા પોઇન્ટ’ કહેવામાં આવે છે તે સમુદ્રમાં આંશિક રીતે ડૂબી ગયું હતું.

અંદામાન અને નિકોબારના મુખ્ય દ્વીપો

અંદામાન અને નિકોબાર દ્વીપસમૂહ ૫૭૨ જેટલા નાના અને મોટા ટાપુઓ, ખડકો તથા ટાપુસમૂહોનો સમૂહ છે, જેમાંથી માત્ર થોડાક ટાપુઓ પર જ માનવ વસવાટ છે. ભૌગોલિક, ઐતિહાસિક, પર્યાવરણીય અને વ્યૂહાત્મક દૃષ્ટિએ દરેક મુખ્ય દ્વીપનું પોતાનું આગવું મહત્વ છે. કેટલાક દ્વીપો તેમની કુદરતી સુંદરતા માટે જાણીતા છે, તો કેટલાક જનજાતિઓના નિવાસસ્થાન અથવા ભારતની સુરક્ષા વ્યવસ્થામાં મહત્વપૂર્ણ ભૂમિકા ભજવે છે.

(1) ઉત્તર અંદામાન (North Andaman)

ઉત્તર અંદામાન દ્વીપસમૂહનો સૌથી ઉત્તરીય અને પર્વતીય ભાગ છે. અહીં આવેલું સેડલ પીક (Saddle Peak) ૭૩૨ મીટરની ઊંચાઈ સાથે સમગ્ર અંદામાન અને નિકોબારનું સૌથી ઊંચું શિખર છે. આ વિસ્તાર ઘન ઉષ્ણકટિબંધીય જંગલો, દુર્લભ વનસ્પતિ અને વિવિધ પ્રાણી પ્રજાતિઓ માટે જાણીતો છે.

સેડલ પીક નેશનલ પાર્ક અહીંનું મુખ્ય આકર્ષણ છે, જ્યાં ટ્રેકિંગ અને પ્રકૃતિ નિરીક્ષણ માટે મોટી સંખ્યામાં પ્રવાસીઓ આવે છે. ઉત્તર અંદામાનના ડિગલીપુર વિસ્તારને કૃષિ અને બાગાયતી પાકો માટે પણ ઓળખવામાં આવે છે. અહીં સંતરા, નાળિયેર અને સુપારીનું ઉત્પાદન નોંધપાત્ર પ્રમાણમાં થાય છે. આ વિસ્તારના દરિયાકિનારા અને મેન્ગ્રોવ જંગલો જૈવવિવિધતાના મહત્વપૂર્ણ કેન્દ્રો છે.

(2) મધ્ય અંદામાન (Middle Andaman)

મધ્ય અંદામાન ક્ષેત્રફળની દ્રષ્ટિએ સમગ્ર દ્વીપસમૂહનો સૌથી મોટો સળંગ ટાપુ છે. અહીં વિશાળ જંગલ વિસ્તાર હોવાથી લાકડાના સંસાધનો અને જૈવવિવિધતાનું વિશેષ મહત્વ છે. આ વિસ્તાર લાંબા સમયથી જારવા જનજાતિના પરંપરાગત નિવાસસ્થાન તરીકે ઓળખાય છે.

માયાબંદર અને રંગત જેવા વિસ્તારો અહીંના મહત્વના શહેરો છે. રંગત તેના સુંદર બીચ, મેન્ગ્રોવ વોકવે અને ઇકો-ટુરિઝમ પ્રવૃત્તિઓ માટે જાણીતું છે. અહીં કૃષિ અને માછીમારી સ્થાનિક અર્થતંત્રના મુખ્ય આધારસ્તંભ છે. પ્રાકૃતિક સૌંદર્ય અને શાંત વાતાવરણને કારણે મધ્ય અંદામાન ધીમે ધીમે લોકપ્રિય પ્રવાસન સ્થળ તરીકે વિકસી રહ્યું છે.

(3) દક્ષિણ અંદામાન (South Andaman)

દક્ષિણ અંદામાન વસ્તી, વહીવટ અને આર્થિક પ્રવૃત્તિઓની દ્રષ્ટિએ સમગ્ર કેન્દ્રશાસિત પ્રદેશનું સૌથી મહત્વપૂર્ણ ક્ષેત્ર છે. અહીં આવેલું પોર્ટ બ્લેર અંદામાન અને નિકોબારની રાજધાની તેમજ મુખ્ય વહીવટી કેન્દ્ર છે.

ભારતના સ્વાતંત્ર્ય સંગ્રામનું પ્રતીક ગણાતી સેલ્યુલર જેલ અહીં આવેલી છે, જ્યાં બ્રિટિશ શાસન દરમિયાન અનેક સ્વાતંત્ર્ય સેનાનીઓને કેદ રાખવામાં આવ્યા હતા. વીર સાવરકર આંતરરાષ્ટ્રીય વિમાનમથક, મુખ્ય બંદરો, સરકારી કચેરીઓ અને શૈક્ષણિક સંસ્થાઓ પણ આ વિસ્તારમાં સ્થિત છે.

કોર્બિન્સ કોવ બીચ, રોસ આઇલેન્ડ અને નોર્થ બે આઇલેન્ડ જેવા પ્રવાસન સ્થળો દર વર્ષે હજારો પ્રવાસીઓને આકર્ષે છે. દક્ષિણ અંદામાન સમગ્ર દ્વીપસમૂહના સામાજિક, આર્થિક અને સાંસ્કૃતિક જીવનનું કેન્દ્ર માનવામાં આવે છે.

(4) લિટલ અંદામાન (Little Andaman)

લિટલ અંદામાન દક્ષિણ અંદામાનથી લગભગ ૧૨૦ કિલોમીટર દક્ષિણે આવેલો એક સુંદર અને કુદરતી સંપત્તિથી ભરપૂર ટાપુ છે. આ ટાપુ ઓંગે જનજાતિનું પરંપરાગત નિવાસસ્થાન છે, જેના કારણે અહીંના કેટલાક વિસ્તારો સુરક્ષિત જાહેર કરવામાં આવ્યા છે.

આ ટાપુ તેના મનોહર દરિયાકિનારા, હરિયાળા જંગલો અને આકર્ષક ઝરણાઓ માટે પ્રસિદ્ધ છે. વ્હાઇટ સર્ફ વોટરફોલ અને વ્હિસ્પર વેવ વોટરફોલ અહીંના મુખ્ય આકર્ષણો છે. છેલ્લા કેટલાક વર્ષોમાં સર્ફિંગ માટે લિટલ અંદામાન આંતરરાષ્ટ્રીય સ્તરે પણ લોકપ્રિય બન્યું છે.

પ્રાકૃતિક સૌંદર્ય અને ઓછી વસ્તીને કારણે આ ટાપુ પર્યાવરણપ્રેમીઓ અને સાહસિક પ્રવાસીઓ માટે વિશેષ આકર્ષણનું કેન્દ્ર બની રહ્યો છે.

(5) કાર નિકોબાર (Car Nicobar)

કાર નિકોબાર, નિકોબાર જિલ્લાનું વહીવટી મથક અને સૌથી મહત્વપૂર્ણ ટાપુ માનવામાં આવે છે. આ ટાપુ અન્ય ઘણા અંદામાન દ્વીપોની તુલનામાં પ્રમાણમાં સપાટ ભૂપ્રદેશ ધરાવે છે.

અહીં નાળિયેર અને સુપારીની ખેતી મોટા પ્રમાણમાં કરવામાં આવે છે, જે સ્થાનિક અર્થતંત્રનો મુખ્ય આધાર છે. નિકોબારી જનજાતિની બહુમતી વસ્તી આ ટાપુમાં રહે છે અને તેમની આગવી સંસ્કૃતિ, ભાષા તથા પરંપરાઓ અહીં જોવા મળે છે.

કાર નિકોબાર વ્યૂહાત્મક રીતે પણ અત્યંત મહત્વપૂર્ણ છે કારણ કે અહીં ભારતીય વાયુસેનાનું મહત્વનું મથક આવેલું છે. ૨૦૦૪ની સુનામી દરમિયાન આ ટાપુને ભારે નુકસાન થયું હતું, છતાં પુનઃનિર્માણ પછી તે ફરીથી વિકાસના માર્ગે આગળ વધ્યું છે.

(6) ગ્રેટ નિકોબાર (Great Nicobar)

ગ્રેટ નિકોબાર સમગ્ર દ્વીપસમૂહનો સૌથી દક્ષિણી અને વિસ્તારની દ્રષ્ટિએ સૌથી મોટો નિકોબારી ટાપુ છે. આ ટાપુ પર સ્થિત ઇન્દિરા પોઇન્ટ ભારતનું સૌથી દક્ષિણનું સ્થળ છે, જે ભારતની ભૌગોલિક સીમાનો અંતિમ છેડો ગણાય છે.

અહીં આવેલું ગ્રેટ નિકોબાર બાયોસ્ફિયર રિઝર્વ યુનેસ્કો માન્યતા પ્રાપ્ત મહત્વપૂર્ણ જૈવવિવિધતા ક્ષેત્ર છે. દુર્લભ પ્રાણી અને વનસ્પતિ પ્રજાતિઓના સંરક્ષણ માટે આ વિસ્તાર વિશ્વભરમાં જાણીતો છે. શોમ્પેન જનજાતિ મુખ્યત્વે આ ટાપુના આંતરિક જંગલોમાં વસવાટ કરે છે.

તાજેતરના વર્ષોમાં ગ્રેટ નિકોબારનું વ્યૂહાત્મક મહત્વ વધુ વધ્યું છે. ભારત સરકાર દ્વારા અહીં બંદર, એરપોર્ટ અને અન્ય આધુનિક માળખાકીય સુવિધાઓના વિકાસ માટે વિવિધ યોજનાઓ હાથ ધરવામાં આવી રહી છે. આ કારણે ભવિષ્યમાં ગ્રેટ નિકોબાર ભારતના ઇન્ડો-પેસિફિક ક્ષેત્રમાં એક મહત્વપૂર્ણ કેન્દ્ર તરીકે ઉભરી શકે છે.

અંદામાન અને નિકોબારની રાજધાની

અંદામાન અને નિકોબાર દ્વીપસમૂહનું મુખ્ય વહીવટી કેન્દ્ર પોર્ટ બ્લેર છે. આ શહેર કેન્દ્રશાસિત પ્રદેશની શાસકીય કામગીરી, વેપાર, પરિવહન અને પર્યટન પ્રવૃત્તિઓનું કેન્દ્ર માનવામાં આવે છે. ઐતિહાસિક મહત્વ ધરાવતું આ શહેર દેશ અને વિદેશના હજારો પ્રવાસીઓને આકર્ષે છે. ઉપરાંત, દ્વીપસમૂહના વિવિધ વિસ્તારો સાથે જોડાણ જાળવવામાં પણ પોર્ટ બ્લેરની મહત્વપૂર્ણ ભૂમિકા છે.

પોર્ટ બ્લેર (Port Blair)

પોર્ટ બ્લેર એ અંદામાન અને નિકોબારની વહીવટી, વ્યાપારી અને પર્યટન રાજધાની છે. આ શહેર દક્ષિણ અંદામાન ટાપુ પર આવેલું છે. અહીં વીર સાવરકર આંતરરાષ્ટ્રીય એરપોર્ટ આવેલું છે, જે ભારતની મુખ્ય ભૂમિ સાથે હવાઈ માર્ગે જોડાયેલું છે. આ શહેરમાં આધુનિક સુવિધાઓ, હોટલો, હોસ્પિટલો અને બજારો ઉપલબ્ધ છે.

વહીવટી વ્યવસ્થા

કેન્દ્રશાસિત પ્રદેશ હોવાને કારણે અહીં કોઈ મુખ્યમંત્રી કે વિધાનસભા નથી. અહીંનું શાસન ભારતના રાષ્ટ્રપતિ દ્વારા નિયુક્ત કરવામાં આવેલા લેફ્ટનન્ટ ગવર્નર (ઉપરાજ્યપાલ) સંભાળે છે. આખા પ્રદેશને ત્રણ વહીવટી જિલ્લાઓમાં વહેંચવામાં આવ્યો છે:

• ઉત્તર અને મધ્ય અંદામાન જિલ્લો
• દક્ષિણ અંદામાન જિલ્લો
• નિકોબાર જિલ્લો

સંસદમાં આ પ્રદેશનું પ્રતિનિધિત્વ કરવા માટે એક લોકસભા બેઠક ફાળવવામાં આવી છે.

• ગુજરાતના નવા શિક્ષણ મંત્રી કોણ છે 2026

ટાપુ પર વસ્તી અને લોકજીવન

અંદામાન અને નિકોબારનું લોકજીવન અત્યંત વૈવિધ્યસભર છે. અહીં ભારતભરમાંથી આવીને વસેલા લોકો છે, જેને કારણે આ પ્રદેશને “લઘુ ભારત” (Mini India) પણ કહેવામાં આવે છે. પરંતુ આ દ્વીપોની અસલી ઓળખ તેની આદિમ જનજાતિઓ (Tribes) છે, જે હજારો વર્ષોથી અહીં પ્રકૃતિના સાનિધ્યમાં જીવે છે.

૧. જારવા (Jarawa)

જારવા જનજાતિ મુખ્યત્વે દક્ષિણ અને મધ્ય અંદામાનના પશ્ચિમ કિનારાના ગાઢ જંગલોમાં વસવાટ કરે છે. તેઓ અંદામાનની સૌથી જાણીતી અને પ્રાચીન જનજાતિઓમાંની એક છે. તેમની અંદાજિત વસ્તી આશરે ૪૦૦ થી ૫૦૦ લોકો જેટલી માનવામાં આવે છે. સદીઓથી તેઓ જંગલોમાં સ્વતંત્ર જીવન જીવી રહ્યા છે અને કુદરત પર સંપૂર્ણપણે નિર્ભર રહે છે.

જારવા લોકોનું મુખ્ય જીવનનિર્વાહ શિકાર, માછીમારી, જંગલી ફળો અને મધ એકત્રિત કરવા પર આધારિત છે. તેઓ ધનુષ્ય અને તીરનો ઉપયોગ કરવામાં ખૂબ નિપુણ ગણાય છે. અગાઉ તેઓ બહારના લોકો સાથે કોઈ સંપર્ક રાખતા નહોતા, પરંતુ છેલ્લા કેટલાક દાયકાઓમાં મર્યાદિત સંપર્ક જોવા મળ્યો છે.

તેમની સંસ્કૃતિ અને જીવનશૈલીને સુરક્ષિત રાખવા માટે ભારત સરકારે જારવા ટ્રાઇબલ રિઝર્વ જાહેર કર્યું છે. ઉપરાંત અંદામાન ટ્રંક રોડ (ATR) ની આસપાસ બફર ઝોન બનાવીને તેમની જમીન અને પરંપરાઓને સુરક્ષા આપવામાં આવી છે. જારવા જનજાતિ આજે પણ પોતાની પરંપરાગત ઓળખ જાળવી રાખનારા દુર્લભ સમુદાયોમાંથી એક છે.

૨. ઓંગે (Onge)

ઓંગે જનજાતિ મુખ્યત્વે લિટલ અંદામાન ટાપુ પર રહે છે. તેઓ પણ નેગ્રિટો પ્રજાતિ સાથે સંબંધ ધરાવે છે અને અંદામાનના સૌથી જૂના રહેવાસીઓમાં ગણાય છે. સમય જતાં તેમની વસ્તીમાં સતત ઘટાડો થયો છે અને આજે તેમની સંખ્યા ૧૦૦થી પણ ઓછી હોવાનું માનવામાં આવે છે.

ઓંગે લોકો પરંપરાગત રીતે શિકારી અને ભટકતી જીવનશૈલી અપનાવતા હતા. તેઓ દરિયાકિનારા અને જંગલોમાંથી ખોરાક મેળવતા હતા. તેમની પોતાની અલગ ભાષા, સામાજિક વ્યવસ્થા અને સાંસ્કૃતિક પરંપરાઓ છે.

આધુનિક દુનિયાના સંપર્ક બાદ તેમના સ્વાસ્થ્ય અને જીવનશૈલી પર અસર પડી છે. તેથી ભારત સરકાર દ્વારા તેમના માટે વિશેષ આરોગ્ય, પોષણ અને સંરક્ષણ કાર્યક્રમો ચલાવવામાં આવે છે. ઓંગે જનજાતિનું અસ્તિત્વ જાળવી રાખવું માનવશાસ્ત્રીઓ અને સંરક્ષણકારો માટે ખૂબ મહત્વનું માનવામાં આવે છે.

૩. સેન્ટિનેલીઝ (Sentinelese)

સેન્ટિનેલીઝ જનજાતિ વિશ્વની સૌથી રહસ્યમય અને અલગ-થલગ રહેતી જનજાતિઓમાંની એક છે. તેઓ નોર્થ સેન્ટિનેલ આઇલેન્ડ પર વસવાટ કરે છે, જે બહારની દુનિયાથી લગભગ સંપૂર્ણપણે અલગ છે.

આ જનજાતિ વિશે ખૂબ ઓછી માહિતી ઉપલબ્ધ છે કારણ કે તેઓ કોઈપણ પ્રકારનો બાહ્ય સંપર્ક સ્વીકારતા નથી. જો કોઈ વ્યક્તિ અથવા નૌકા તેમના ટાપુની નજીક પહોંચે તો તેઓ સામાન્ય રીતે તીર અને ભાલા વડે પોતાનો બચાવ કરે છે.

તેમની સુરક્ષા અને સ્વતંત્રતા જાળવવા માટે ભારત સરકારે આ ટાપુની આસપાસના વિસ્તારમાં પ્રવેશ પર સંપૂર્ણ પ્રતિબંધ મૂક્યો છે. વિશ્વમાં બહુ ઓછી એવી જનજાતિઓ બચી છે જે હજુ પણ હજારો વર્ષ જૂની જીવનશૈલી પ્રમાણે જીવે છે, અને સેન્ટિનેલીઝ તેનો જીવંત ઉદાહરણ છે.

૪. શોમ્પેન (Shompen)

શોમ્પેન જનજાતિ ગ્રેટ નિકોબારના આંતરિક જંગલ વિસ્તારોમાં રહે છે. તેઓ મોંગોલોઇડ પ્રજાતિ સાથે સંબંધ ધરાવે છે અને નિકોબારની સૌથી અનોખી જનજાતિઓમાંની એક ગણાય છે.

શોમ્પેન લોકો ખૂબ જ શરમાળ અને એકાંતપ્રિય સ્વભાવ ધરાવે છે. તેઓ સામાન્ય રીતે બહારના લોકો સાથે ઓછો સંપર્ક રાખે છે. તેમનું જીવન મુખ્યત્વે શિકાર, માછીમારી, મધ એકત્રિત કરવું અને જંગલી ફળો પર નિર્ભર છે.

ઘન જંગલોમાં વસવાટ કરવાના કારણે તેમની જીવનશૈલી આજે પણ મોટા ભાગે પરંપરાગત છે. તેમની ભાષા અને સંસ્કૃતિ વિશે હજુ પણ ઘણા સંશોધનો ચાલી રહ્યા છે. ગ્રેટ નિકોબારના જૈવવિવિધતા સમૃદ્ધ વિસ્તારોમાં તેમની હાજરી આ પ્રદેશની સાંસ્કૃતિક વિશિષ્ટતા વધારે છે.

૫. નિકોબારી (Nicobarese)

નિકોબારી જનજાતિ નિકોબાર દ્વીપસમૂહની સૌથી મોટી અને સૌથી વધુ વસતી ધરાવતી જનજાતિ છે. તેઓ મુખ્યત્વે કાર નિકોબાર, કાચલ, કામોર્ટા અને અન્ય નિકોબારી ટાપુઓ પર રહે છે.

અન્ય અલગ-થલગ જનજાતિઓની તુલનામાં નિકોબારી લોકો આધુનિક સમાજ સાથે વધુ સારી રીતે જોડાયેલા છે. તેઓ શિક્ષણ, આરોગ્ય, વેપાર અને રમતગમતના ક્ષેત્રોમાં નોંધપાત્ર પ્રગતિ કરી રહ્યા છે.

તેમનો મુખ્ય વ્યવસાય નાળિયેર અને સુપારીની ખેતી, માછીમારી અને પશુપાલન છે. ઘણા નિકોબારી લોકો ખ્રિસ્તી ધર્મ પાળે છે, જોકે તેઓ પોતાની પરંપરાગત સાંસ્કૃતિક ઓળખ અને રિવાજો પણ જાળવી રાખે છે. તેમની સામૂહિક જીવનશૈલી અને સહકારની ભાવના તેમને અન્ય સમુદાયોથી અલગ બનાવે છે.

ભાષા અને સંસ્કૃતિ

અંદામાન અને નિકોબાર દ્વીપસમૂહ ભારતની સાંસ્કૃતિક વિવિધતા અને એકતાનું અનોખું પ્રતીક છે. બ્રિટિશ શાસનકાળ પછી અને સ્વતંત્રતા બાદ ભારતના વિવિધ રાજ્યોમાંથી અહીં લોકો વસવા આવ્યા હતા. પરિણામે અહીં વિવિધ ભાષાઓ, ધર્મો અને સંસ્કૃતિઓનું સુંદર સંમિશ્રણ જોવા મળે છે.

અહીં સૌથી વધુ બોલાતી ભાષા બંગાળી છે. તે પછી હિન્દી, તમિલ, તેલુગુ, મલયાલમ, નિકોબારી અને અંગ્રેજી ભાષાઓનો વ્યાપક ઉપયોગ થાય છે. સરકારી કામકાજમાં મુખ્યત્વે હિન્દી અને અંગ્રેજી ભાષાનો ઉપયોગ કરવામાં આવે છે.

અહીંના લોકો વચ્ચે જાતિ, ભાષા કે ધર્મના આધારે મોટાભાગે કોઈ ભેદભાવ જોવા મળતો નથી. વિવિધ રાજ્યોમાંથી આવેલા લોકો એકબીજાની સંસ્કૃતિને સ્વીકારીને સાથે રહે છે. આ કારણે અંદામાન અને નિકોબારને ઘણીવાર “મિની ઇન્ડિયા” તરીકે પણ ઓળખવામાં આવે છે.

સ્થાનિક સંગીત, લોકનૃત્યો, દરિયાઈ જીવન સાથે જોડાયેલી પરંપરાઓ અને વિવિધ સમુદાયોના લોકરીવાજો અહીંની સાંસ્કૃતિક ઓળખને વધુ સમૃદ્ધ બનાવે છે.

ધર્મ અને તહેવારો

અંદામાન અને નિકોબારમાં હિન્દુ, ખ્રિસ્તી, મુસ્લિમ, શીખ અને બૌદ્ધ ધર્મના લોકો શાંતિપૂર્ણ રીતે સાથે રહે છે. આ ધાર્મિક વૈવિધ્યતા સમગ્ર પ્રદેશની સામાજિક એકતા અને સહિષ્ણુતાનું પ્રતિબિંબ છે.

અહીં ઉજવાતા મુખ્ય તહેવારોમાં દિવાળી, દુર્ગા પૂજા, પોંગલ, ગણેશ ચતુર્થી, ઈદ, ગુરુ નાનક જયંતિ અને નાતાલનો સમાવેશ થાય છે. દરેક સમુદાયના લોકો એકબીજાના તહેવારોમાં ઉત્સાહપૂર્વક ભાગ લે છે.

અંદામાનનો સૌથી લોકપ્રિય સાંસ્કૃતિક ઉત્સવ આઇલેન્ડ ટુરિઝમ ફેસ્ટિવલ (Island Tourism Festival) છે, જે દર વર્ષે પોર્ટ બ્લેરમાં યોજાય છે. આ ઉત્સવ દરમિયાન લોકનૃત્ય, સંગીત, હસ્તકલા પ્રદર્શન, સ્થાનિક વાનગીઓ અને સાંસ્કૃતિક કાર્યક્રમોનું આયોજન કરવામાં આવે છે. દેશ અને વિદેશના હજારો પ્રવાસીઓ આ ઉત્સવમાં ભાગ લેવા આવે છે.

આ ઉપરાંત સુભાષ મેળો, બીચ ફેસ્ટિવલ અને વિવિધ રમતગમત સ્પર્ધાઓ પણ અહીંના સામાજિક જીવનનો મહત્વપૂર્ણ ભાગ છે. વિવિધ ધર્મો અને સંસ્કૃતિઓ વચ્ચેનો સુમેળ અંદામાન અને નિકોબારને ભારતના સૌથી અનોખા અને સૌહાર્દપૂર્ણ પ્રદેશોમાં સ્થાન અપાવે છે.

ટાપુ પર કુદરતી સૌંદર્ય

અંદામાન અને નિકોબાર દ્વીપસમૂહ તેના અદભૂત કુદરતી સૌંદર્ય માટે સમગ્ર વિશ્વમાં જાણીતો છે. અહીંના સ્વચ્છ વાદળી સમુદ્ર, સફેદ રેતાળ દરિયાકિનારા, લીલાછમ જંગલો અને રંગબેરંગી પ્રવાળ ખડકો પ્રવાસીઓને મંત્રમુગ્ધ કરી દે છે. હેવલોક, નીલ અને રોસ જેવા દ્વીપો પ્રાકૃતિક સૌંદર્યના અનોખા ઉદાહરણ છે.

સૂર્યોદય અને સૂર્યાસ્તના મનોહર દૃશ્યો, સમુદ્રની શાંતિ અને હરિયાળીથી ભરપૂર વાતાવરણ આ પ્રદેશને કુદરતપ્રેમીઓ માટે સ્વર્ગ સમાન બનાવે છે. અહીંનું સ્વચ્છ પર્યાવરણ અને જૈવિક વૈવિધ્ય ભારતની અમૂલ્ય કુદરતી સંપત્તિ ગણાય છે.

વનસ્પતિ અને પ્રાણીજીવન

અંદામાન અને નિકોબારનો આશરે ૮૬% થી વધુ વિસ્તાર ગીચ સદાબહાર જંગલોથી (Tropical Evergreen Forests) ઘેરાયેલો છે. અહીં અનેક દુર્લભ વનસ્પતિઓ તેમજ કિંમતી લાકડાં આપતા વૃક્ષો જેમ કે પડૌક, ગુર્જન અને સાગ જોવા મળે છે. આ જંગલો સમગ્ર દ્વીપસમૂહની પર્યાવરણીય સમૃદ્ધિનું મહત્વનું કેન્દ્ર છે.

આ પ્રદેશમાં અનેક દુર્લભ પ્રાણી અને પક્ષીઓ પણ વસે છે. અંદામાન વનડુક્કર, નિકોબાર કબૂતર, ખારા પાણીના મગર, દરિયાઈ કાચબા અને વિવિધ પ્રકારની માછલીઓ અહીંના મુખ્ય જીવસૃષ્ટિનો ભાગ છે. સમૃદ્ધ જૈવવિવિધતાને કારણે આ વિસ્તાર સંશોધકો અને પ્રકૃતિપ્રેમીઓ માટે વિશેષ મહત્વ ધરાવે છે.

રાષ્ટ્રીય ઉદ્યાનો અને વન્યજીવ અભ્યારણ્યો

આ પ્રદેશમાં ૯ રાષ્ટ્રીય ઉદ્યાનો (National Parks) અને ૯૬ વન્યજીવ અભ્યારણ્યો આવેલા છે. મુખ્ય રાષ્ટ્રીય ઉદ્યાનોમાં નીચેનાનો સમાવેશ થાય છે:

• કેમ્પબેલ બે નેશનલ પાર્ક (ગ્રેટ નિકોબાર)
• મહાત્મા ગાંધી મરીન નેશનલ પાર્ક (વાંડુર)
• માઉન્ટ હેરિયેટ નેશનલ પાર્ક (હવે માઉન્ટ મણિપુર)
• રાણી ઝાંસી મરીન નેશનલ પાર્ક

દરિયાઈ જીવસૃષ્ટિ

અહીંની દરિયાઈ સૃષ્ટિ અત્યંત સમૃદ્ધ છે. સમુદ્રના તળિયે રંગબેરંગી પરવાળાના ખડકો (Coral Reefs), સુંદર માછલીઓ, દરિયાઈ કાચબા અને જોખમમાં મુકાયેલી પ્રજાતિ ડુગોંગ (Sea Cow) જોવા મળે છે, જે અંદામાનનું રાજ્ય પ્રાણી છે. આ ઉપરાંત, ડોલ્ફિન, ઓક્ટોપસ, સ્ટારફિશ અને વિવિધ પ્રકારના સમુદ્રી જીવ પણ અહીંના જળવિસ્તારમાં જોવા મળે છે, જે આ પ્રદેશની જૈવવિવિધતાને વધુ સમૃદ્ધ બનાવે છે.

• ગુજરાત ની સરહદ કેટલા રાજ્યો સાથે છે

અંદામાન અને નિકોબારનું આર્થિક મહત્વ

અંદામાન અને નિકોબાર દ્વીપસમૂહનું અર્થતંત્ર મુખ્યત્વે કુદરતી સંસાધનો, પર્યટન, માછીમારી અને કૃષિ પર આધારિત છે. બંગાળની ખાડી અને અંદામાન સમુદ્ર વચ્ચે આવેલા આ પ્રદેશને સમૃદ્ધ દરિયાઈ જૈવવિવિધતા અને વિશાળ આર્થિક વિસ્તારનો લાભ મળે છે. ભારતની સમુદ્રી સુરક્ષા અને વેપારની દૃષ્ટિએ પણ આ દ્વીપસમૂહનું વિશેષ મહત્વ છે. સ્થાનિક લોકોને રોજગારી પૂરી પાડવા ઉપરાંત અહીંના વિવિધ ઉદ્યોગો પ્રદેશના સર્વાંગી વિકાસમાં મહત્વપૂર્ણ યોગદાન આપે છે.

માછીમારી (Fisheries)

વિશાળ વિશિષ્ટ આર્થિક ક્ષેત્ર (EEZ) ધરાવતા આ પ્રદેશમાં ટ્યુના, મેકરેલ અને પ્રોન જેવી કિંમતી માછલીઓનો અખૂટ ભંડાર છે. અહીંથી સી-ફૂડની નિકાસ કરીને મોટું વિદેશી હૂંડિયામણ કમાવવામાં આવે છે.

અંદામાન અને નિકોબારના લાંબા દરિયાકિનારા તથા સમૃદ્ધ દરિયાઈ સંપત્તિને કારણે માછીમારી સ્થાનિક લોકોના રોજગારનું મહત્વપૂર્ણ સાધન બની છે. આ ઉદ્યોગ પ્રદેશના અર્થતંત્રમાં નોંધપાત્ર યોગદાન આપે છે.

અહીંની મુખ્ય ખેતી ડાંગર (ચોખા) ની છે. આ ઉપરાંત ગરમ અને ભેજવાળી આબોહવાને કારણે નાળિયેર, સોપારી, રબર અને વિવિધ મસાલાઓની ખેતી વિપુલ પ્રમાણમાં થાય છે. ખાસ કરીને નાળિયેર અને સોપારી અહીંના મુખ્ય વ્યાપારી પાકો છે. કૃષિ પ્રવૃત્તિઓ સ્થાનિક લોકોની આજીવિકા અને પ્રદેશના આર્થિક વિકાસમાં મહત્વની ભૂમિકા ભજવે છે.

પ્રવાસન ઉદ્યોગ (Tourism Industry)

અર્થતંત્રનો સૌથી મોટો સ્ત્રોત પ્રવાસન છે. દર વર્ષે લાખો ભારતીય અને વિદેશી પ્રવાસીઓ અહીંના કુદરતી સૌંદર્ય અને ઐતિહાસિક સ્થળોની મુલાકાત લે છે, જેના કારણે હોટલ, પરિવહન અને સ્થાનિક વેપારને લાભ મળે છે.

રાધાનગર બીચ, સેલ્યુલર જેલ અને હેવલોક આઇલેન્ડ જેવા સ્થળો પ્રવાસીઓમાં ખૂબ લોકપ્રિય છે. પ્રવાસનના વિકાસથી સ્થાનિક લોકોને રોજગારીની નવી તકો મળી છે અને તે પ્રદેશના આર્થિક વિકાસનો મહત્વપૂર્ણ આધારસ્તંભ બન્યો છે.

ભારતની સુરક્ષામાં અંદામાન અને નિકોબારનું મહત્વ

અંદામાન અને નિકોબાર દ્વીપસમૂહ માત્ર એક સુંદર પર્યટન સ્થળ નથી, પરંતુ ભારતની રાષ્ટ્રીય સુરક્ષા માટે પણ અત્યંત મહત્વપૂર્ણ વિસ્તાર છે. હિંદ મહાસાગર ક્ષેત્રમાં તેની વ્યૂહાત્મક સ્થિતિ ભારતને દરિયાઈ માર્ગો પર નજર રાખવાની અને સુરક્ષા જાળવવાની વિશેષ ક્ષમતા આપે છે. આ દ્વીપસમૂહ ભારતની સમુદ્રી સરહદોને મજબૂત બનાવવામાં તેમજ પ્રાદેશિક સુરક્ષા સંતુલન જાળવવામાં મહત્વની ભૂમિકા ભજવે છે. બદલાતા વૈશ્વિક ભૂરાજકીય પરિપ્રેક્ષ્યમાં આ પ્રદેશનું મહત્વ સતત વધી રહ્યું છે.

ભારતીય નૌકાદળ માટે વ્યૂહાત્મક મહત્વ

મિત્રો અંદામાન અને નિકોબાર દ્વીપસમૂહને ભારતનો “સ્થિર વિમાનવાહક જહાજ” (Unsinkable Aircraft Carrier) કહેવામાં આવે છે. આ ટાપુઓ મલક્કાની सामुદ્રધુની (Strait of Malacca) ની બિલકુલ નજીક છે, જ્યાંથી વિશ્વનો ૬૦% થી વધુ દરિયાઈ વ્યાપાર અને ચીનનો તેલ પુરવઠો પસાર થાય છે. ચીનના હિંદ મહાસાગરમાં વધતા જતા પ્રભાવને રોકવા માટે આ પ્રદેશ સુરક્ષાની દ્રષ્ટિએ અત્યંત સંવેદનશીલ અને મહત્વપૂર્ણ છે. ભારતનો એકમાત્ર ત્રિ-સેવા કમાન્ડ (Andaman and Nicobar Command – ANC) અહીં જ આવેલો છે, જ્યાં આર્મી, નેવી અને એરફોર્સ સંયુક્ત રીતે ઓપરેટ કરે છે.

અંદામાન અને નિકોબારના પ્રસિદ્ધ પર્યટન સ્થળો

અંદામાન અને નિકોબાર દ્વીપસમૂહ તેની મનમોહક કુદરતી સુંદરતા, સ્વચ્છ દરિયાકિનારા અને સમૃદ્ધ દરિયાઈ જીવન માટે વિશ્વભરમાં જાણીતો છે. અહીંના ટાપુઓ સાહસપ્રેમીઓ, પ્રકૃતિપ્રેમીઓ અને શાંતિપૂર્ણ વેકેશન માણવા ઇચ્છતા પ્રવાસીઓ માટે આકર્ષણનું કેન્દ્ર છે. ઐતિહાસિક સ્મારકો, વોટર સ્પોર્ટ્સ અને રંગબેરંગી કોરલ રીફ્સ આ પ્રદેશને અનોખો પ્રવાસન અનુભવ પ્રદાન કરે છે. દર વર્ષે હજારો દેશી અને વિદેશી પ્રવાસીઓ આ અદ્ભુત દ્વીપસમૂહની મુલાકાત લેવા આવે છે.

જો તમે અંદામાન પ્રવાસનું આયોજન કરી રહ્યા હોવ, તો નીચેના સ્થળોની મુલાકાત લેવી અનિવાર્ય છે.

૧. સેલ્યુલર જેલ (Cellular Jail)

પોર્ટ બ્લેરમાં આવેલી આ જેલ ભારતીય આઝાદીના સંઘર્ષનું જીવંત પ્રતીક છે. આ જેલને ત્રણ પાંખવાળા સ્ટાર આકારમાં બનાવવામાં આવી હતી જેથી કેદીઓ એકબીજા સાથે વાત ન કરી શકે. સાંજે અહીં યોજાતો લાઇટ એન્ડ સાઉન્ડ શો દેશભક્તિની ભાવના જગાડી દે તેવો અદભુત હોય છે.

અહીં અનેક સ્વાતંત્ર્ય સેનાનીઓને અમાનવીય યાતનાઓ આપવામાં આવી હતી. તેથી સેલ્યુલર જેલને આજે રાષ્ટ્રીય સ્મારક તરીકે જાળવી રાખવામાં આવી છે. આ સ્થળ ભારતના સ્વાતંત્ર્ય સંગ્રામના ગૌરવશાળી ઇતિહાસની યાદ અપાવે છે.

૨. રાધાનગર બીચ (Radhanagar Beach)

હેવલોક ટાપુ પર આવેલો આ બીચ એશિયાના સૌથી સુંદર બીચમાં પ્રથમ સ્થાન મેળવી ચૂક્યો છે. તેનો સફેદ સ્ફટિક જેવો રેતીનો કિનારો અને નીલમણિ જેવું વાદળી પાણી પ્રવાસીઓને મંત્રમુગ્ધ કરે છે. અહીંનો સૂર્યાસ્ત અવિસ્મરણીય હોય છે.

સ્વચ્છતા, શાંતિ અને કુદરતી સૌંદર્યના કારણે આ બીચ ફોટોગ્રાફી અને આરામદાયક પ્રવાસ માટે આદર્શ સ્થળ માનવામાં આવે છે. દર વર્ષે હજારો પ્રવાસીઓ અહીં કુદરતની સુંદરતાનો આનંદ માણવા આવે છે.

૩. હેવલોક દ્વીપ (Havelock Island – સ્વરાજ દ્વીપ)

સરકારે તેનું નામ બદલીને ‘સ્વરાજ દ્વીપ’ કર્યું છે. તે સ્કુબા ડાઇવિંગ અને સ્નોર્કલિંગ જેવી વૉટર સ્પોર્ટ્સ પ્રવૃત્તિઓ માટે સમગ્ર ભારતમાં સર્વશ્રેષ્ઠ સ્થળ માનવામાં આવે છે.

અહીંના રંગબેરંગી પરવાળાના ખડકો અને સમૃદ્ધ દરિયાઈ જીવસૃષ્ટિ સાહસપ્રેમી પ્રવાસીઓને અનોખો અનુભવ કરાવે છે. આ દ્વીપ અંદામાનના સૌથી લોકપ્રિય પ્રવાસન સ્થળોમાંનું એક છે.

૪. નીલ દ્વીપ (Neil Island – શહીદ દ્વીપ)

આ ટાપુ હવે ‘શહીદ દ્વીપ’ તરીકે ઓળખાય છે. તે ખૂબ જ શાંત અને પ્રકૃતિની નજીક છે. અહીંનો નેચરલ બ્રિજ (લક્ષ્મણપુર બીચ પર પથ્થરોથી બનેલો કુદરતી પુલ) જોવાલાયક છે. આ ટાપુને અંદામાનનો ‘શાકભાજીનો કટોરો’ પણ કહે છે.

ઓછી ભીડ અને હરિયાળા વાતાવરણને કારણે આ સ્થળ શાંતિપૂર્ણ પ્રવાસ પસંદ કરતા લોકોમાં ખૂબ લોકપ્રિય છે. અહીંના સુંદર દરિયાકિનારા પ્રવાસીઓને વિશેષ આકર્ષે છે.

૫. રોસ દ્વીપ (Ross Island – નેતાજી સુભાષચંદ્ર બોઝ દ્વીપ)

બ્રિટિશ કાળમાં આ ટાપુ અંગ્રેજોનું વહીવટી મથક હતું અને તેને ‘પૂર્વનું પેરિસ’ કહેવામાં આવતું હતું. આજે અહીં બ્રિટિશ ઈમારતોના ખંડેરો, ચર્ચ અને હરણો મુક્તપણે ફરતા જોવા મળે છે.

આ દ્વીપ બ્રિટિશ શાસનના ઈતિહાસ અને તેમના વૈભવી જીવનની યાદોને નજીકથી અનુભવવાની તક આપે છે. કુદરત અને ઇતિહાસનું અનોખું સંયોજન અહીં જોવા મળે છે.

૬. બારાટાંગ દ્વીપ (Baratang Island)

પોર્ટ બ્લેરથી આશરે ૧૦૦ કિમી દૂર આવેલો આ ટાપુ કાદવના જ્વાળામુખી (Mud Volcano) અને ચૂનાના પથ્થરની ગુફાઓ (Limestone Caves) માટે પ્રખ્યાત છે. અહીં જવા માટે જારવા જનજાતિના જંગલોમાંથી પસાર થવું પડે છે.

પ્રકૃતિના અદ્ભુત ચમત્કારો અને દુર્લભ ભૂસ્તરીય રચનાઓ જોવા ઇચ્છતા પ્રવાસીઓ માટે આ સ્થળ વિશેષ આકર્ષણ ધરાવે છે. અહીંની ગુફાઓની રચના હજારો વર્ષ જૂની માનવામાં આવે છે.

૭. માઉન્ટ હેરિયેટ (Mount Harriet – માઉન્ટ મણિપુર)

આ દક્ષિણ અંદામાનનું સૌથી ઊંચું સ્થળ છે. ભારત સરકારે મણિપુરના મહારાજાના સન્માનમાં તેનું નામ બદલીને ‘માઉન્ટ મણિપુર’ કર્યું છે. જૂની ૨૦ રૂપિયાની નોટની પાછળ જે કુદરતી દ્રશ્ય હતું, તે અહીંથી જ લેવામાં આવ્યું હતું.

અહીંથી આસપાસના ટાપુઓ અને સમુદ્રના મનોહર દૃશ્યો જોવા મળે છે, જેના કારણે આ સ્થળ ટ્રેકિંગ અને પ્રકૃતિપ્રેમીઓ માટે ખાસ આકર્ષણ ધરાવે છે. અહીંનું શાંત વાતાવરણ અને હરિયાળી પ્રવાસીઓને વિશેષ આનંદ આપે છે.

પર્યટન સ્થળોની વિગતવાર યાદી

સેલ્યુલર જેલનો ઇતિહાસ

સેલ્યુલર જેલ ભારતના સ્વાતંત્ર્ય સંગ્રામ સાથે જોડાયેલું એક મહત્વપૂર્ણ ઐતિહાસિક સ્મારક છે. બ્રિટિશ શાસકોએ રાજકીય કેદીઓ અને સ્વાતંત્ર્ય સેનાનીઓને મુખ્ય ભૂમિથી દૂર રાખવા માટે આ જેલનું નિર્માણ કર્યું હતું. અહીં કેદીઓને અત્યંત કઠોર પરિસ્થિતિઓમાં રાખવામાં આવતા હતા અને તેમના પર અનેક પ્રકારના શારીરિક તથા માનસિક અત્યાચાર કરવામાં આવતા હતા. આજે સેલ્યુલર જેલ ભારતીય સ્વાતંત્ર્ય સેનાનીઓના બલિદાન અને દેશપ્રેમનું જીવંત પ્રતીક માનવામાં આવે છે.

કાળા પાણીની સજા શું હતી?

બ્રિટિશ શાસન દરમિયાન ‘કાળા પાણી’ શબ્દ સાંભળીને જ કેદીઓ ધ્રૂજી ઉઠતા હતા. ‘કાળ’ એટલે મૃત્યુ અથવા સમય. અંદામાનની સેલ્યુલર જેલમાં મોકલવાનો અર્થ એ હતો કે કેદી સામાજિક રીતે મૃત્યુ પામ્યો છે અને તે ક્યારેય પાછો ફરી શકશે નહીં. અહીં કેદીઓ પાસે કોલહુ (તેલ કાઢવાનો ઘાણો) ચલાવડાવીને રોજ ૩૦ પાઉન્ડ નાળિયેર કે સરસવનું તેલ કઢાવવામાં આવતું હતું. જો કેદી થાકી જાય કે કામ પૂરું ન કરે, તો તેને કોરડા મારવામાં આવતા અને ભૂખ્યા પેટે સાંકળોથી બાંધી રાખવામાં આવતા.

સ્વાતંત્ર્ય સેનાનીઓનું યોગદાન

સેલ્યુલર જેલની દિવાલો આજે પણ ભારતના વીર સપૂતોની ચીખો અને તેમના બલિદાનની સાક્ષી પૂરે છે. વીનાયક દામોદર સાવરકર (વીર સાવરકર) ને અહીં ૧૯૧૧ થી ૧૯૨૧ સુધી રાખવામાં આવ્યા હતા. તેમણે જેલની કોટડીની દિવાલો પર ખીલીઓ અને કોલસા વડે હજારો કાવ્યો લખ્યા હતા. તેમના સિવાય બાગા જતિનના સાથીદારો, અલીપોર બોમ્બ કેસના ક્રાંતિકારીઓ અને બબ્બર અકાલી ચળવળના દેશભક્તોએ અહીં અમાનુષી યાતનાઓ ભોગવીને ભારત માતાની આઝાદીનો પાયો મજબૂત કર્યો હતો.

• લક્ષદ્વીપ વિશે રોચક માહિતી 2026

અંદામાન અને નિકોબાર વિશે રસપ્રદ તથ્યો

1. અંદામાન અને નિકોબારમાં કુલ ૫૭૨ નાના-મોટા ટાપુઓ છે, પરંતુ તેમાંથી માત્ર ૩૮ ટાપુઓ પર જ માનવ વસવાટ છે.
2. ભારતની ૨૦ રૂપિયાની જૂની ચલણી નોટ પર જે કુદરતી દ્રશ્ય (દરિયા કિનારો અને લાઇટહાઉસ) છાપવામાં આવ્યું છે તે અંદામાનના માઉન્ટ હેરિયેટ પરથી લેવાયેલું દ્રશ્ય છે.
3. દક્ષિણ એશિયાનો એકમાત્ર સક્રિય (જીવંત) જ્વાળામુખી અંદામાનના બેરન ટાપુ (Barren Island) પર આવેલો છે.
4. નોર્થ સેન્ટિનેલ આઇલેન્ડ પર રહેતી ‘સેન્ટિનેલીઝ’ જનજાતિ પાષાણ યુગ (Stone Age) ની જેમ જીવે છે અને કૃષિ તકનીકથી તદ્દન અજાણ છે.
5. ૨00૪ ના સુનામી પહેલા ‘ઇન્દિરા પોઇન્ટ’ સંપૂર્ણ દેખાતો હતો, પરંતુ સુનામીના કારણે તે સમુદ્રના પાણીમાં ૪.૨૫ મીટર જેટલો ડૂબી ગયો છે.
6. અંદામાનનું રાજ્ય પ્રાણી ‘ડુગોંગ’ (Dugong) એક શાકાહારી દરિયાઈ સસ્તન જીવ છે, જે દરિયાઈ ઘાસ ખાઈને જીવે છે. તેને ‘દરિયાઈ ગાય’ પણ કહે છે.
7. વિશ્વના સૌથી મોટા કાચબા જેમ કે ‘લેધરબેક ટર્ટલ’ (Leatherback Turtle) દર વર્ષે ઇંડા મૂકવા માટે અંદામાનના કિનારે આવે છે.
8. નેતાજી સુભાષચંદ્ર બોઝે વર્ષ ૧૯૪૩ માં આઝાદ ભારતનો પ્રથમ ધ્વજ બ્રિટિશ મુક્તિ બાદ પોર્ટ બ્લેરમાં જ ફરકાવ્યો હતો.
9. અંદામાન ટાપુઓના નામ બદલીને તાજેતરમાં વડાપ્રધાન નરેન્દ્ર મોદી દ્વારા ‘નેતાજી સુભાષચંદ્ર બોઝ દ્વીપ’, ‘સ્વરાજ દ્વીપ’ અને ‘શહીદ દ્વીપ’ કરવામાં આવ્યા છે.
10. અહીંના જંગલોમાં કમર્શિયલ વૂડ તરીકે જાણીતું ‘પડૌક’ (Padauk) વૃક્ષ જોવા મળે છે જેનું લાકડું લાલ રંગનું અને અત્યંત મજબૂત હોય છે.
11. અંદામાન અને નિકોબારની ભૌગોલિક નિકટતા ભારત કરતાં ઇન્ડોનેશિયા (માત્ર ૧૫૦ કિમી) અને મ્યાનમારની વધુ નજીક છે.
12. સેલ્યુલર જેલનું નામ ‘સેલ્યુલર’ એટલા માટે રાખવામાં આવ્યું હતું કારણ કે અહીં દરેક કેદી માટે માત્ર એક જ ‘સેલ’ (એકાંત કોટડી) હતી, જ્યાં કોઈ અન્ય કેદીને મળી શકાતું નહોતું.
13. અંદામાનમાં ભારતીય સેનાની ત્રણેય પાંખોનું પ્રથમ સંયુક્ત સૈન્ય કમાન્ડ (Tri-services Command) કાર્યરત છે.
14. નિકોબાર ટાપુઓ પર સામાન્ય પ્રવાસીઓને જવાની મનાઈ છે, ત્યાં જવા માટે સરકાર પાસેથી વિશેષ આદિવાસી પાસ (Tribal Pass) લેવો પડે છે.
15. ૧૦ ડિગ્રી ચેનલ (10 Degree Channel) અંદામાન ગ્રુપને નિકોબાર ગ્રુપથી બિલકુલ મધ્યમાંથી અલગ પાડે છે.
16. આ ટાપુઓ પર કોકોનટ ક્રેબ (Coconut Crab) એટલે કે નાળિયેર ખાનારા વિશાળ કરચલા જોવા મળે છે, જે જમીન પરના સૌથી મોટા કરચલા છે.
17. બ્રિટિશ કાળ દરમિયાન રોસ આઇલેન્ડ પર વાયરલેસ ટેલિગ્રાફી સ્ટેશન સ્થાપવામાં આવ્યું હતું જે તે સમયે ટેકનોલોજીનું મોટું કેન્દ્ર હતું.
18. પોર્ટ બ્લેરનું નામ બ્રિટિશ સર્વેયર કેપ્ટન આર્ચીબાલ્ડ બ્લેરના નામ પરથી રાખવામાં આવ્યું છે.
19. અંદામાનમાં વસતા બંગાળી વસાહતીઓને કારણે અહીં દુર્ગા પૂજા ખૂબ જ મોટા પાયે ઉજવાય છે.
20. અંદામાનનો સાક્ષરતા દર ૮૬% થી વધુ છે જે ભારતના ઘણા મોટા રાજ્યો કરતાં ઘણો વધારે છે.
21. અહીં કોઈપણ પ્રકારની ઝેરીલી સાપની પ્રજાતિઓ હોવા છતાં ટાપુઓ પર માનવ મૃત્યુ દર સાપ કરડવાથી નહિવત છે.
22. હેવલોક આઇલેન્ડનો રાધાનગર બીચ ટાઇમ મેગેઝિન દ્વારા ૨૦૦૪ માં ‘એશિયાનો બેસ્ટ બીચ’ જાહેર કરાયો હતો.
23. આ ટાપુ પર વસતા ‘શોમ્પેન’ લોકો મોંગોલોઇડ પ્રજાતિના લક્ષણો ધરાવે છે જે આસપાસના અન્ય આદિવાસીઓથી અલગ છે.
24. સુનામી દરમિયાન જારવા આદિવાસીઓએ સમુદ્રના પક્ષીઓની હિલચાલ જોઈને અગાઉથી જ ઊંચા પહાડો પર આશ્રય લઈ લીધો હતો, જેથી તેઓ સુરક્ષિત રહ્યા હતા.
25. પ્રદેશના ન્યાયિક કાર્યો માટે કેન્દ્રશાસિત પ્રદેશ હોવા છતાં તે પશ્ચિમ બંગાળની કોલકાતા ઉચ્ચ ન્યાયાલય હેઠળ આવે છે.

સ્પર્ધાત્મક પરીક્ષાઓ (UPSC, GPSC, DySO) માટે મહત્વપૂર્ણ મુદ્દાઓ

• ભૌગોલિક સ્થાન: અંદામાન અને નિકોબાર બંગાળની ખાડીમાં દક્ષિણ-પૂર્વ દિશામાં પથરાયેલા છે.
• અક્ષાંશ અને રેખાંશ: આ દ્વીપસમૂહ $6^\circ 45′ \text{ N}$ થી $13^\circ 45′ \text{ N}$ અક્ષાંશ વચ્ચે સ્થિત છે.
• ૧૦ ડિગ્રી ચેનલ: અંદામાન ટાપુઓને નિકોબાર ટાપુઓથી અલગ કરતી સમુદ્રી રેખાને ૧૦ ડિગ્રી ચેનલ કહે છે.
• સર્વોચ્ચ શિખર: ઉત્તર અંદામાનમાં આવેલું ‘સેડલ પીક’ ($૭૩૨ \text{ મીટર}$) સમગ્ર પ્રદેશનું સૌથી ઊંચું શિખર છે.
• નિકોબારનું સર્વોચ્ચ શિખર: ગ્રેટ નિકોબારમાં આવેલું ‘માઉન્ટ થુલીયર’ ($૬૪૨ \text{ મીટર}$) નિકોબારનું સૌથી ઊંચું શિખર છે.
• એકમાત્ર સક્રિય જ્વાળામુખી: ‘બેરન આઇલેન્ડ’ એ ભારત અને દક્ષિણ એશિયાનો એકમાત્ર જીવંત જ્વાળામુખી છે.
• સુષુપ્ત જ્વાળામુખી: ‘નારકોન્ડમ આઇલેન્ડ’ (Narcondam) એ અંદામાનમાં આવેલો મૃત અથવા સુષુપ્ત જ્વાળામુખી છે.
• ભારતનું દક્ષિણતમ બિંદુ: ‘ઇન્દિરા પોઇન્ટ’ જે $6^\circ 4′ \text{ N}$ અક્ષાંશ પર ગ્રેટ નિકોબારમાં આવેલું છે. તેને પહેલા પિગ્મેલિયન પોઇન્ટ કહેતા હતા.
• રાજધાની ન્યાયક્ષેત્ર: પોર્ટ બ્લેર ખાતે કોલકાતા હાઈકોર્ટની સર્કિટ બેંચ આવેલી છે.
• જનજાતિ વર્ગીકરણ: અંદામાનની જનજાતિઓ ‘નેગ્રિટો’ પ્રજાતિની છે, જ્યારે નિકોબારની જનજાતિઓ ‘મોંગોલોઇડ’ પ્રજાતિની છે.
• ડુગોંગ સંરક્ષણ: ડુગોંગ (દરિયાઈ ગાય) ને IUCN ની રેડ લિસ્ટમાં ‘Vulnerable’ (જોખમમાં) વર્ગીકૃત કરવામાં આવી છે.
• સર્વપ્રથમ ધ્વજ વંદન: નેતાજી સુભાષચંદ્ર બોઝે ૩0 ડિસેમ્બર ૧૯૪૩ ના રોજ પોર્ટ બ્લેરના જિમખાના ગ્રાઉન્ડમાં ત્રિરંગો લહેરાવ્યો હતો.
• નામ પરિવર્તન: ૨૦૧૮ માં રોસ આઇલેન્ડનું નામ ‘નેતાજી સુભાષચંદ્ર બોઝ દ્વીપ’, હેવલોકનું નામ ‘સ્વરાજ દ્વીપ’ અને નીલ આઇલેન્ડનું નામ ‘શહીદ દ્વીપ’ કરાયું.
• માઉન્ટ મણિપુર: માઉન્ટ હેરિયેટ નેશનલ પાર્કનું નામ બદલીને ઓક્ટોબર ૨૦૨૧ માં ‘માઉન્ટ મણિપુર નેશનલ પાર્ક’ કરવામાં આવ્યું છે.
• ડંકન પેસેજ (Duncan Passage): દક્ષિણ અંદામાન અને લિટલ અંદામાન વચ્ચે આવેલા સમુદ્રી માર્ગને ડંકન પેસેજ કહે છે.
• કોકો ચેનલ: ઉત્તર અંદામાનને મ્યાનમારના કોકો દ્વીપથી અલગ કરતી ચેનલને કોકો ચેનલ કહેવામાં આવે છે.
• વિશેષ આર્થિક ક્ષેત્ર (EEZ): ભારતના કુલ દરિયાઈ EEZ નો આશરે ૩૦% ભાગ અંદામાન નિકોબારને કારણે મળે છે.
• બાયોસ્ફિયર રિઝર્વ: ‘ગ્રેટ નિકોબાર બાયોસ્ફિયર રિઝર્વ’ યુનેસ્કો (UNESCO) ના મેન એન્ડ બાયોસ્ફિયર (MAB) પ્રોગ્રામ હેઠળ સામેલ છે.
• સેલ્યુલર જેલ રાષ્ટ્રીય સ્મારક: ૧૯૭૯ માં ભારતના વડાપ્રધાન દ્વારા સેલ્યુલર જેલને રાષ્ટ્રીય સ્મારક તરીકે દેશને સમર્પિત કરાઈ હતી.
• ગ્રાન્ડ ચેનલ: ગ્રેટ નિકોબાર અને ઇન્ડોનેશિયાના સુમાત્રા ટાપુ વચ્ચે ‘ગ્રાન્ડ ચેનલ’ આવેલી છે.
• પ્રથમ વહીવટકર્તા: કેન્દ્રશાસિત પ્રદેશ બન્યા પછી સૌપ્રથમ ચીફ કમિશનર એકે ઘોષ હતા.
• બહારના લોકો માટે પ્રતિબંધ: પ્રોટેક્ટેડ એરિયા પરમિટ (PAP) હેઠળ વિદેશીઓને કેટલાક ટાપુઓ પર જવા માટે મંજૂરી લેવી પડે છે.
• જારવા સંરક્ષણ નીતિ: ભારત સરકારે વર્ષ ૨૦૦૪ માં જારવા જનજાતિના રક્ષણ અને તેમના કલ્યાણ માટે સત્તાવાર પોલીસી જાહેર કરી હતી.
• હવામાન પ્રકાર: અહીં ઉષ્ણકટિબંધીય ભેજવાળી આબોહવા (Tropical Monsoon Climate) જોવા મળે છે, જ્યાં દક્ષિણ-પશ્ચિમ અને ઉત્તર-પૂર્વ બંને ચોમાસાથી વરસાદ પડે છે.
• લોકસભા બેઠક: અંદામાન અને નિકોબાર દ્વીપસમૂહમાં માત્ર ૧ લોકસભા મતવિસ્તાર બેઠક આવેલી છે.

વિષયવસ્તુ સારાંશ (Summary Table)

નિષ્કર્ષ (Conclusion)

અંદામાન અને નિકોબાર દ્વીપસમૂહ એ માત્ર ભારતના નકશા પર ટપકાં સમાન દેખાતા ટાપુઓ નથી, પરંતુ તે ભારતની સંપ્રભુતા, અખંડિતતા, શૌર્ય અને કુદરતી સંપત્તિનો અમૂલ્ય તાજ છે. ઐતિહાસિક રીતે જે ભૂમિ કાળા પાણીના નામે ક્રૂરતા અને વેદનાની સાક્ષી હતી, તે જ ભૂમિ આજે સ્વતંત્ર ભારતમાં પ્રગતિ, પર્યાવરણ સંરક્ષણ અને આંતરરાષ્ટ્રીય પ્રવાસનનું એક ઝળહળતું કેન્દ્ર બની ગઈ છે. અહીં વસતા અનોખા આદિવાસી સમુદાયો આપણને યાદ અપાવે છે કે આધુનિકતાની દોડ વચ્ચે પ્રકૃતિની સાથે સુમેળ સાધીને કેવી રીતે જીવી શકાય.

આજે જ્યારે આપણે અંદામાન અને નિકોબાર માહિતી નો વિગતવાર અભ્યાસ કરીએ છીએ, ત્યારે આપણને સમજાય છે કે પ્રવાસન ઉદ્યોગ ઉપરાંત આ વિસ્તાર ભારતની રાષ્ટ્રીય સુરક્ષા માટે કેટલો મહત્વનો છે. હિંદ મહાસાગરમાં ચીનની વધતી જતી સૈન્ય ગતિવિધિઓ સામે આ દ્વીપસમૂહ ભારતની અભેદ્ય ઢાલ સમાન છે. ભારત સરકાર પણ હવે આ વિસ્તારના વ્યૂહાત્મક મહત્વને સમજીને અહીં ઇન્ફ્રાસ્ટ્રક્ચર, ઇન્ટરનેટ કનેક્ટિવિટી (અંડરસી ઓપ્ટિકલ ફાઇબર કેબલ) અને ગ્રીન પ્રોજેક્ટ્સ દ્વારા આર્થિક ક્રાંતિ લાવી રહી છે.

એક પર્યાવરણ પ્રેમી, પ્રવાસી કે પરીક્ષાના વિદ્યાર્થી તરીકે, અંદામાન અને નિકોબાર વિશે જાણવું એ આપણને ગૌરવની અનુભૂતિ કરાવે છે. સફેદ રેતના કિનારા, લહેરાતા નાળિયેરના વૃક્ષો, હિન્દ મહાસાગરનું ગંભીર ગર્જન અને સેલ્યુલર જેલની દેશભક્તિથી ભરેલી માટી દરેક ભારતીયને પોતાના તરફ આકર્ષે છે. આ પ્રદેશ સાચે જ ભારતનું ગૌરવ અને પ્રકૃતિની અણમોલ ભેટ છે, જેનું સંરક્ષણ અને સંવર્ધન કરવું એ આપણા સૌની સામૂહિક જવાબદારી છે.

• નાગાલેન્ડ વિશે રસપ્રદ માહિતી

અવારનવાર પૂછાતા પ્રશ્નો (FAQ)

૧. શું અંદામાન અને નિકોબાર જવા માટે ભારતીય નાગરિકોને પાસપોર્ટ કે વિઝાની જરૂર પડે છે?

જવાબ: ના, અંદામાન અને નિકોબાર એ ભારતનો જ એક સત્તાવાર કેન્દ્રશાસિત પ્રદેશ છે, તેથી ભારતીય નાગરિકોને ત્યાં જવા માટે કોઈ પાસપોર્ટ કે વિઝાની જરૂર પડતી નથી. જો કે, નિકોબાર ટાપુઓ અને કેટલાક સંરક્ષિત આદિવાસી વિસ્તારો (જેમ કે જારવા અનામત ક્ષેત્ર અથવા સેન્ટિનેલ ટાપુ) ની મુલાકાત લેવા માટે ભારત સરકાર અને સ્થાનિક પ્રશાસન પાસેથી વિશેષ આદિવાસી પરમિટ (Tribal Pass) લેવી ફરજિયાત છે, કારણ કે ત્યાં સામાન્ય લોકોનો પ્રવેશ પ્રતિબંધિત છે.

૨. અંદામાન અને નિકોબાર દ્વીપસમૂહની મુલાકાત લેવા માટે કયો સમય સૌથી ઉત્તમ ગણાય છે?

જવાબ: અંદામાન પ્રવાસન માટે ઓક્ટોબરથી મે મહિનાની વચ્ચેનો સમયગાળો સૌથી ઉત્તમ અને આદર્શ માનવામાં આવે છે. આ મહિનાઓ દરમિયાન અહીંનું હવામાન ખૂબ જ ખુશનુમા, શાંત અને ઓછું ભેજવાળું હોય છે, જે દરિયાઈ મુસાફરી, ફરવા અને વૉટર સ્પોર્ટ્સ જેમ કે સ્કુબા ડાઇવિંગ અને સ્નોર્કલિંગ માટે અનુકૂળ રહે છે. જૂનથી સપ્ટેમ્બર દરમિયાન અહીં ભારે ચોમાસું હોવાથી દરિયામાં ઊંચા મોજા ઉછળે છે અને ઘણીવાર ફેરી સેવાઓ બંધ રહે છે, તેથી ચોમાસામાં જવાનું ટાળવું જોઈએ.

૩. અંદામાન અને નિકોબાર કેવી રીતે પહોંચી શકાય? (હવાઈ અને દરિયાઈ માર્ગ)

જવાબ: અંદામાન પહોંચવા માટે મુખ્ય બે માર્ગો ઉપલબ્ધ છે. પ્રથમ અને સૌથી ઝડપી માર્ગ હવાઈ માર્ગ છે; દિલ્હી, કોલકાતા, ચેન્નાઈ, બેંગલુરુ અને વિશાખાપટ્ટનમ જેવા દેશના મુખ્ય શહેરોથી પોર્ટ બ્લેરના વીર સાવરકર આંતરરાષ્ટ્રીય એરપોર્ટ માટે સીધી ફ્લાઈટ્સ ઉપલબ્ધ છે. બીજો માર્ગ દરિયાઈ માર્ગ છે; ચેન્નાઈ, કોલકાતા અને વિશાખાપટ્ટનમ બંદરોથી સરકારી પેસેન્જર જહાજો (Ships) ચાલે છે, જે પોર્ટ બ્લેર પહોંચવામાં આશરે ૩ થી ૪ દિવસ (આશરે ૬૦ થી ૭૦ કલાક) નો સમય લે છે.

૪. ‘કાળા પાણીની સજા’ એટલે શું અને તે ક્યાં આપવામાં આવતી હતી?

જવાબ: બ્રિટિશ શાસનકાળ દરમિયાન ભારતના ક્રાંતિકારીઓ અને સ્વાતંત્ર્ય સેનાનીઓને દેશનિકાલ કરીને ભારતની મુખ્ય ભૂમિથી હજારો કિલોમીટર દૂર અંદામાનની સેલ્યુલર જેલમાં મોકલવામાં આવતા, જેને ‘કાળા પાણીની સજા’ કહેવાતી. આ ટાપુઓની ચારેય બાજુ અફાટ સમુદ્ર હોવાથી ત્યાંથી ભાગવું અશક્ય હતું. જેલમાં કેદીઓને એકાંત કોટડીમાં પૂરી રાખવામાં આવતા અને તેમની પાસે સખત મજૂરી કરાવીને અમાનુષી શારીરિક અને માનસિક અત્યાચારો ગુજારવામાં આવતા હતા.

૫. અંદામાનમાં કઈ કઈ સાહસિક વૉટર સ્પોર્ટ્સ પ્રવૃત્તિઓ પ્રખ્યાત છે?

જવાબ: અંદામાન તેના પારદર્શક પાણી અને સમૃદ્ધ કોરલ રીફને કારણે વૉટર સ્પોર્ટ્સ માટે સમગ્ર ભારતમાં નંબર વન છે. અહીં સ્કુબા ડાઇવિંગ (Scuba Diving), સેન્ડબાર વોક, સ્નોર્કલિંગ (Snorkeling), સી-વોકિંગ (Sea Walking), પેરાસેલિંગ, બનાના બોટ રાઇડ અને કાચની બોટમાં સવારી (Glass Bottom Boat Ride) ખૂબ લોકપ્રિય છે. આ પ્રવૃત્તિઓ માટે ખાસ કરીને હેવલોક આઇલેન્ડ (સ્વરાજ દ્વીપ) નો એલિફન્ટ બીચ, રાધાનગર બીચ અને નીલ આઇલેન્ડ (શહીદ દ્વીપ) નો ભરતપુર બીચ વિશ્વવિખ્યાત છે.

૬. સેન્ટિનેલીઝ જનજાતિ કોણ છે અને સરકાર તેમને બહારના લોકોથી કેમ દૂર રાખે છે?

જવાબ: સેન્ટિનેલીઝ એ અંદામાનના ‘નોર્થ સેન્ટિનેલ આઇલેન્ડ’ પર વસતી વિશ્વની સૌથી જૂની આદિમ જનજાતિ છે. તેઓ હજુ પણ પાષાણ યુગની પદ્ધતિથી જીવે છે અને બહારની આધુનિક દુનિયા સાથે કોઈપણ પ્રકારનો સંપર્ક રાખવાનો સખત વિરોધ કરે છે. જો કોઈ બહારની વ્યક્તિ તેમના ટાપુ પર જવાનો પ્રયત્ન કરે, તો તેઓ તીર-કામઠાથી હુમલો કરીને તેને મારી નાખે છે. વળી, આધુનિક રોગો સામે તેમની રોગપ્રતિકારક શક્તિ ન હોવાથી બહારના લોકોના સંપર્કથી તેમનું અસ્તિત્વ ભૂંસાઈ શકે તેમ છે, તેથી સરકાર તેમને સંપૂર્ણ આઇસોલેશનમાં રાખે છે.

૭. અંદામાન અને નિકોબાર ટાપુઓના નવા નામ કયા રાખવામાં આવ્યા છે?

જવાબ: વર્ષ ૨૦૧૮ માં નેતાજી સુભાષચંદ્ર બોઝ દ્વારા પોર્ટ બ્લેરમાં ધ્વજવંદન કરવાના ૭૫ વર્ષ પૂર્ણ થવાના અવસરે વડાપ્રધાન નરેન્દ્ર મોદીએ ત્રણ મુખ્ય ટાપુઓના નામ બદલ્યા હતા:
૧. રોસ આઇલેન્ડ (Ross Island) નું નામ બદલીને ‘નેતાજી સુભાષચંદ્ર બોઝ દ્વીપ’ રાખવામાં આવ્યું.
૨. હેવલોક આઇલેન્ડ (Havelock Island) નું નામ બદલીને ‘સ્વરાજ દ્વીપ’ કરવામાં આવ્યું.
૩. નીલ આઇલેન્ડ (Neil Island) નું નામ બદલીને ‘શહીદ દ્વીપ’ કરવામાં આવ્યું છે.

૮. ૨૦૦૪ ના વિનાશક સુનામીની અંદામાન અને નિકોબાર પર શું અસર થઈ હતી?

જવાબ: ૨૬ ડિસેમ્બર ૨૦૦૪ ના રોજ હિંદ મહાસાગરમાં આવેલા તીવ્ર ભૂકંપ અને ત્યારબાદ ઉઠેલા વિનાશક સુનામીના મોજાંઓએ અંદામાન અને નિકોબાર ટાપુઓ પર ભારે તબાહી મચાવી હતી. આ આપત્તિમાં હજારો લોકોએ જીવ ગુમાવ્યા અને અબજો રૂપિયાની સંપત્તિ નાશ પામી હતી. ભૌગોલિક રીતે, નિકોબારમાં આવેલું ભારતનું સૌથી દક્ષિણનું બિંદુ ‘ઇન્દિરા પોઇન્ટ’ દરિયાના પાણીમાં આંશિક રીતે ડૂબી ગયું હતું અને પ્રદેશની દરિયાઈ ભૂગોળ તેમજ પરવાળાના ખડકોને મોટું નુકસાન પહોંચ્યું હતું.

૯. અંદામાન પ્રવાસ દરમિયાન ખરીદી (Shopping) માટે કઈ વસ્તુઓ પ્રખ્યાત છે?

જવાબ: અંદામાનથી પ્રવાસીઓ યાદગીરી તરીકે સ્થાનિક હસ્તકલાની વસ્તુઓ ખરીદવાનું પસંદ કરે છે. અહીં સમુદ્રી શંખ અને છીપલામાંથી બનેલી અદભુત જ્વેલરી, ઘર સજાવટની વસ્તુઓ, લેમ્પશેડ્સ વગેરે ખૂબ જ લોકપ્રિય છે. આ ઉપરાંત લાકડાની કોતરણીવાળી વસ્તુઓ (ખાસ કરીને પડૌક લાકડામાંથી બનેલી), નાળિયેરના કોચલામાંથી બનેલી આર્ટ આઇટમ્સ અને જંગલી મસાલા જેવા કે તજ, લવિંગ, કાળા મરી અને સોપારી ખરીદવા માટે પોર્ટ બ્લેરનું ‘સાગરિકા એમ્પૂરિયમ’ અને અબર્ડીન બજાર ઉત્તમ સ્થળો છે.

૧૦. અંદામાન નિકોબારમાં વસતા લોકો કઈ ભાષાઓ બોલે છે?

જવાબ: અંદામાન અને નિકોબારની સત્તાવાર ભાષાઓ હિન્દી અને અંગ્રેજી છે. જો કે, ભારતની મુખ્ય ભૂમિમાંથી સ્થળાંતર કરીને આવેલા લોકોની વસ્તી વધુ હોવાથી અહીં સૌથી વધુ બોલાતી ભાષા બંગાળી છે. આ ઉપરાંત તમિલ, તેલુગુ, મલયાલમ અને પંજાબી પણ મોટા પાયે બોલાય છે. મૂળ આદિવાસીઓ પોતાની નિકોબારી કે અન્ય આદિમ બોલીઓ બોલે છે. ભારતભરના લોકો અહીં એકસાથે રહેતા હોવાથી તેને ‘લઘુ ભારત’ (Mini India) કહેવાય છે, જ્યાં તમામ ધર્મો અને તહેવારો સદ્ભાવનાથી ઉજવાય છે.

૧૧. બેરન દ્વીપ (Barren Island) ની ભૌગોલિક વિશેષતા શું છે?

જવાબ: બેરન દ્વીપ પોર્ટ બ્લેરથી આશરે ૧૩૫ કિલોમીટર ઉત્તર-પૂર્વમાં આવેલો એક નિર્જન ટાપુ છે. આ ટાપુની મુખ્ય વિશેષતા એ છે કે તે ભારત દેશનો અને સમગ્ર દક્ષિણ એશિયા (South Asia) વિસ્તારનો એકમાત્ર જીવંત અને સક્રિય જ્વાળામુખી (Active Volcano) ધરાવે છે. આ જ્વાળામુખીમાં સમયાંતરે લાવા અને ધુમાડો નીકળતો રહે છે. વર્ષ ૧૯૯૧ માં તે લાંબા સમય પછી સક્રિય થયો હતો અને છેલ્લે ૨૦૧૭ માં પણ તેમાં પ્રસ્ફોટન જોવા મળ્યું હતું. સુરક્ષાના કારણે સામાન્ય પ્રવાસીઓને આ ટાપુ પર ઉતરવાની મનાઈ છે, તેઓ માત્ર દૂરથી બોટ કે હેલિકોપ્ટર દ્વારા તેને જોઈ શકે છે.

૧૨. અંદામાન અને નિકોબાર સુરક્ષા અને સૈન્યની દ્રષ્ટિએ ભારત માટે કેમ મહત્વપૂર્ણ છે?

જવાબ: અંદામાન અને નિકોબાર દ્વીપસમૂહ હિંદ મહાસાગરના અત્યંત મહત્વપૂર્ણ વેપારી જળમાર્ગ ‘મલક્કાની सामुદ્રધુની’ ની નજીક આવેલો હોવાથી વ્યૂહાત્મક દ્રષ્ટિએ ભારત માટે સોનાની લગડી સમાન છે. આ વિસ્તાર પૂર્વ એશિયા અને પશ્ચિમી દેશો વચ્ચેના સમુદ્રી વ્યાપાર પર નજર રાખવા માટે ઉત્તમ લોકેશન પૂરું પાડે છે. ચીનના હિંદ મહાસાગરમાં વધતા જતા પ્રભાવ અને આક્રમકતાને રોકવા માટે અહીં ભારતનું એકમાત્ર ત્રિ-સેવા કમાન્ડ (Andaman and Nicobar Command) સ્થાપવામાં આવ્યું છે, જે દેશની દરિયાઈ સરહદોને અભેદ્ય બનાવે છે.

૧૩. અંદામાન અને નિકોબારમાં જોવા મળતી વનસ્પતિ અને વન્યજીવોની વિશેષતા શું છે?

જવાબ: અંદામાન અને નિકોબારનો આશરે ૮૬% ભાગ ગીચ ઉષ્ણકટિબંધીય સદાબહાર જંગલોથી ઘેરાયેલો છે, જે અજોડ જૈવવિવિધતા ધરાવે છે. અહીં કિંમતી પડૌક અને ગુર્જન જેવા વૃક્ષો જોવા મળે છે. વન્યજીવોની વાત કરીએ તો, અહીં અંદામાન જંગલી ડુક્કર, પ્રખ્યાત અંદામાન વૂડ પીજન (રાજ્ય પક્ષી) અને દરિયામાં દુર્લભ ‘ડુગોંગ’ (દરિયાઈ ગાય) જોવા મળે છે. આ ઉપરાંત વિશાળકાય લેધરબેક કાચબાઓ ઇંડા મૂકવા માટે અહીંના દરિયાકિનારે આવે છે, જે પર્યાવરણશાસ્ત્રીઓ માટે અભ્યાસનો મોટો વિષય છે.

૧૪. અંદામાન જવા માટે કેટલા દિવસનો પ્રવાસ પ્લાન કરવો જોઈએ અને ખર્ચ કેટલો થાય?

જવાબ: અંદામાન અને નિકોબારના મુખ્ય જોવાલાયક સ્થળો જેમ કે પોર્ટ બ્લેર (સેલ્યુલર જેલ, રોસ આઇલેન્ડ), સ્વરાજ દ્વીપ (રાધાનગર બીચ) અને શહીદ દ્વીપને સારી રીતે ફરવા માટે ઓછામાં ઓછા ૫ રાત અને ૬ દિવસ (5 Nights / 6 Days) નો પ્રવાસ પ્લાન કરવો આદર્શ ગણાય. જો ફ્લાઇટ ટિકિટ વહેલી બુક કરવામાં આવે, તો વ્યક્તિદીઠ અંદાજિત ખર્ચ ₹૨૫,૦૦૦ થી ₹૪૦,૦૦૦ વચ્ચે થઈ શકે છે, જે હોટલની કેટેગરી અને વૉટર સ્પોર્ટ્સની પ્રવૃત્તિઓ પર આધાર રાખે છે.

૧૫. વિદ્યાર્થીઓ માટે સ્પર્ધાત્મક પરીક્ષાઓમાં અંદામાન નિકોબાર ભૂગોળના કેવા પ્રશ્નો પુછાય છે?

જવાબ: સ્પર્ધાત્મક પરીક્ષાઓ (જેવી કે UPSC, GPSC, SSC) માં અંદામાન નિકોબાર ભૌગોલિક અને બંધારણીય દ્રષ્ટિએ ઘણો મહત્વનો વિષય છે. પરીક્ષામાં અવારનવાર પૂછાતા મુખ્ય મુદ્દાઓમાં: ૧૦ ડિગ્રી ચેનલ કોને અલગ કરે છે (અંદામાન અને નિકોબારને), ડંકન પેસેજ ક્યાં આવેલો છે, અંદામાનનું સૌથી ઊંચું શિખર કયું છે (સેડલ પીક), એકમાત્ર સક્રિય જ્વાળામુખી કયો છે (બેરન આઇલેન્ડ), ભારતનું સૌથી દક્ષિણનું બિંદુ કયું છે (ઇન્દિરા પોઇન્ટ) અને અહીં વસતી આદિવાસી જનજાતિઓ (જારવા, સેન્ટિનેલીઝ) ના ભૌગોલિક વસવાટ વિશેના પ્રશ્નો મુખ્યત્વે પૂછવામાં આવે છે.

અમને આશા છે કે તમને અંદામાન અને નિકોબાર વિશેની આ માહિતી પસંદ આવી હશે. હવે આ મહત્વપૂર્ણ માહિતીને તમારા મિત્રો સાથે પણ શેર કરો, જેથી દરેક લોકોના જ્ઞાનમાં વધારો થાય.