ભારત સાથે સરહદ ધરાવતા 14 દેશો ના નામ | ભારત દેશની બોર્ડર વિશે માહિતી

વૈશ્વિક વિસ્તારની દ્રષ્ટિએ ભારત વિશ્વમાં 7માં ક્રમ ઉપર આવે છે. તેથી ભારતની સરહદ પણ અમુક દેશો સાથે જોડાયેલી છે આવા કુલ 14 દેશો છે. જેમાં મુખ્ય પાકિસ્તાન, ચીન, નેપાળ, ભૂટાન, બાંગ્લાદેશ, અને મ્યાનમારનો સમાવેશ થાય છે.

ભારત આ બધા દેશો સાથે બોર્ડરથી જોડાયેલ છે જે તેઓના આંતરરાષ્ટ્રીય સંબંધોમાં પણ અગત્યનો ભાગ ભજવતો હોય છે. અમુક દેશો સાથે જમીનની સીમા તો અમુક દેશ સાથે ભારત દરિયાઈ સીમાથી જોડાયેલ છે. આજની પોસ્ટમાં આ તમામ સરહદો વિશેની માહિતી મેળવીશુ.

ભારત સાથે જોડાયેલા પડોશી દેશોના નામ નીચે મુજબ છે.

1. પાકિસ્તાન
2. અફઘાનિસ્તાન
3. ચીન
4. નેપાળ
5. ભૂટાન
6. બાંગ્લાદેશ
7. મ્યાનમાર
8. શ્રીલંકા
9. માલદીવ
10. ઇન્ડોનેશિયા
11. થાઇલેન્ડ
12. સિંગાપુર
13. મલેશિયા
14. ઇરાન

ભારત દક્ષિણ એશિયામાં આવેલો વિશ્વનો એક વિશાળ અને મહત્વપૂર્ણ દેશ છે. ભારતની સરહદ અનેક દેશો સાથે જમીન તથા સમુદ્ર માર્ગે જોડાયેલી છે, જેના કારણે ભારતને એશિયાના વિવિધ દેશો સાથે સાંસ્કૃતિક, આર્થિક અને રાજકીય સંબંધો સ્થાપિત કરવામાં સહાય મળે છે.

ભારત સાથે સરહદ ધરાવતા 14 દેશો ના નામ

ભારતનો ભૌગોલિક વિસ્તાર અને તેની વ્યૂહાત્મક સ્થિતિને કારણે તે વેપાર, પ્રવાસન, સુરક્ષા, શિક્ષણ અને સાંસ્કૃતિક આપલે માટે એક મહત્વપૂર્ણ કેન્દ્ર તરીકે ઓળખાય છે. પડોશી દેશો સાથે ભારત મિત્રતા, શાંતિ અને સહકારના સંબંધો જાળવવાનો સતત પ્રયાસ કરે છે.

નોંધ: ભારત સત્તાવાર રીતે ૭ દેશો સાથે સીધી જમીની સરહદ વહેંચે છે, જ્યારે બાકીના ૭ દેશો ભારત સાથે દરિયાઈ સીમા (Maritime Boundary), વિશિષ્ટ આર્થિક ક્ષેત્ર (EEZ) અથવા ભૌગોલિક રાજનીતિની દ્રષ્ટિએ અત્યંત નજીકના પડોશી (Extended Neighborhood) તરીકે જોડાયેલા છે.

ભારત પોતાની “પડોશી પ્રથમ” નીતિ દ્વારા આસપાસના દેશો સાથે સારા સંબંધો જાળવવાનો પ્રયત્ન કરે છે. આ દેશો સાથે વેપાર, શિક્ષણ, ટેકનોલોજી, સુરક્ષા, પ્રવાસન અને સાંસ્કૃતિક આપલેના કારણે ભારતનો વૈશ્વિક પ્રભાવ વધ્યો છે.

• ભારતનું હૃદય મધ્ય પ્રદેશ વિશે માહિતી

1.બાંગ્લાદેશ સરહદની સંપૂર્ણ માહિતી

ભારત અને બાંગ્લાદેશ વચ્ચેની આંતરરાષ્ટ્રીય સરહદ વિશ્વની સૌથી લાંબી જમીની સરહદોમાંની એક છે. આ સરહદ ભૌગોલિક રીતે અત્યંત જટિલ છે, કારણ કે તેમાં નદીઓ, પર્વતીય વિસ્તારો, ગીચ વસ્તી ધરાવતા મેદાનો અને કૃષિ ક્ષેત્રોનો સમાવેશ થાય છે. ૧૯૪૭ માં ભારતના ભાગલા વખતે આ બોર્ડર ‘રેડક્લિફ લાઇન’ તરીકે અસ્તિત્વમાં આવી હતી, જે તે સમયે પૂર્વ પાકિસ્તાન તરીકે ઓળખાતી હતી.

૧૯૭૧ માં બાંગ્લાદેશની આઝાદી પછી તે ભારત-બાંગ્લાદેશ સરહદ બની. આ બોર્ડર પર વાંકીચૂકી ભૌગોલિક રચનાને કારણે ગેરકાયદેસર ઘૂસણખોરી, માનવ તસ્કરી અને પશુઓની દાણચોરી જેવા મોટા સુરક્ષા પડકારો રહેલા છે. આ પડકારોને રોકવા માટે ભારત સરકાર દ્વારા મોટા ભાગના વિસ્તારોમાં કાંટાળા તારની વાડ (Border Fencing) અને ફ્લડલાઇટ્સ લગાવવામાં આવી છે. વ

ર્ષ ૨૦૧૫ માં બંને દેશો વચ્ચે ઐતિહાસિક લેન્ડ બાઉન્ડ્રી એગ્રીમેન્ટ (LBA) થયો હતો, જે અંતર્ગત સીમા વિવાદ ઉકેલવા માટે પરસ્પર પ્રતિકૂળ કબજા હેઠળના ગામો (Enclaves) ની અદલાબદલી કરવામાં આવી હતી, જેનાથી સરહદી વિસ્તારોમાં શાંતિ અને સ્થિરતા સ્થાપિત થઈ છે.

સરહદનું ભૌગોલિક માળખું

મુખ્ય મહત્વના મુદ્દાઓ

• રાજ્યોનું જોડાણ: આ આંતરરાષ્ટ્રીય સરહદ ભારતના કુલ ૫ રાજ્યોને સ્પર્શે છે: પશ્ચિમ બંગાળ, આસામ, મેઘાલય, ત્રિપુરા અને મિઝોરમ.
• નદીઓની સરહદ: ભારત અને બાંગ્લાદેશ વચ્ચે આશરે ૫૪ નદીઓ સામાન્ય છે. સરહદનો એક મોટો ભાગ બ્રહ્મપુત્રા, ગંગા અને તીસ્તા જેવી નદીઓના જળમાર્ગોમાંથી પસાર થાય છે, જેને ‘નદીઓની સરહદ’ (Riverine Border) કહે છે.
• સુરક્ષા વ્યવસ્થા: સરહદની સુરક્ષા માટે BSF તૈનાત છે. ઘૂસણખોરી અને તસ્કરી રોકવા માટે સેન્સર્સ, થર્મલ કેમેરા અને લેઝર વોલ ટેકનોલોજી ધરાવતી ‘સ્માર્ટ ફેન્સિંગ’ (CIBMS) નો ઉપયોગ કરવામાં આવે છે.
• આર્થિક કોરિડોર: પૂર્વોત્તર રાજ્યોના વિકાસ માટે બાંગ્લાદેશ સાથેના વેપારી સંબંધો મહત્વના છે. અખૌરા-અગરતલા રેલ લિંક અને ચિત્તાગોંગ પોર્ટના ઉપયોગની મંજૂરીથી બંને દેશો વચ્ચે કનેક્ટિવિટી મજબૂત થઈ છે.
• ત્રિપુરાની વિશેષ સ્થિતિ: ત્રિપુરા રાજ્ય ત્રણ બાજુથી બાંગ્લાદેશની સરહદથી ઘેરાયેલું છે, જે તેને વ્યૂહાત્મક રીતે અત્યંત સંવેદનશીલ બનાવે છે.

2. ચીન સરહદનો સંપૂર્ણ ચિતાર અને હિમાલયની કટોકટી

ભારત અને ચીન વચ્ચેની આંતરરાષ્ટ્રીય સરહદ વિશ્વની સૌથી રોમાંચક, દુર્ગમ અને સામરિક દ્રષ્ટિએ અત્યંત સંવેદનશીલ સરહદોમાંની એક છે. આ સરહદ કોઈ મેદાનોમાંથી નહીં, પરંતુ હિમાલયની ગગનચુંબી અને બરફ આચ્છાદિત પર્વતમાળાઓમાંથી પસાર થાય છે, જ્યાં શિયાળામાં તાપમાન માઈનસ ૪૦ ડિગ્રી સુધી પહોંચી જાય છે.

ઈતિહાસની નજરે જોઈએ તો, ૧૯૧૪ માં બ્રિટિશ શાસન દરમિયાન નક્કી કરાયેલી ‘મેકમોહન રેખા’ ને ચીને ક્યારેય સત્તાવાર માન્યતા આપી નથી. આ જ ભૌગોલિક અને રાજદ્વારી મતભેદોના કારણે ૧૯૬૨ માં બંને દેશો વચ્ચે યુદ્ધ ખેલાયું હતું, જે અંતર્ગત ચીને ભારતના ‘અક્સાઈ ચીન’ વિસ્તાર પર ગેરકાયદેસર કબજો જમાવી લીધો હતો. હાલમાં બંને દેશો વચ્ચેની વાસ્તવિક નિયંત્રણ રેખાને LAC (Line of Actual Control) તરીકે ઓળખવામાં આવે છે.

તાજેતરના વર્ષોમાં લદ્દાખની ગલવાન ઘાટી, પેંગોંગ તળાવ અને અરુણાચલ પ્રદેશના તવાંગ ક્ષેત્રમાં થયેલી સૈન્ય ઝડપોને કારણે આ બોર્ડર વૈશ્વિક રાજનીતિનું કેન્દ્ર બની છે. ચીનની વિસ્તારવાદી નીતિનો સામનો કરવા માટે ભારત સરકાર હવે સરહદી વિસ્તારોમાં રસ્તાઓ, ટનલ (જેમ કે અટલ ટનલ અને સેલા ટનલ) અને એરપોર્ટનું નેટવર્ક ઝડપથી મજબૂત કરી રહી છે.

સામરિક સરહદનું આંકડાકીય વિશ્લેષણ

સંરક્ષણ અને ભૌગોલિક રાજનીતિના મુખ્ય પાસાઓ

• ભૌગોલિક વિભાજન: ચીન સાથેની આ સરહદ ભારતના એક કેન્દ્રશાસિત પ્રદેશ (લદ્દાખ) અને ૪ રાજ્યો (હિમાચલ પ્રદેશ, ઉત્તરાખંડ, સિક્કિમ અને અરુણાચલ પ્રદેશ) ને સ્પર્શે છે.
• તિબેટનો મુદ્દો: ઇતિહાસમાં આ સરહદ વાસ્તવમાં ભારત અને તિબેટ વચ્ચે હતી. ૧૯૫૦ ના દાયકામાં ચીને તિબેટ પર સૈન્ય કબજો કર્યો તે પછી જ ચીન ભારતનો પ્રત્યક્ષ પડોશી દેશ બન્યો છે.
• ડિજિટલ અને હાઇટેક નિકરાની: અત્યંત બરફીલા અને પહાડી વિસ્તારો હોવાથી, ITBP ના જવાનોની મદદ માટે ભારતીય સેના અહીં સેટેલાઇટ ઇમેજરી, આધુનિક ડ્રોન્સ, રડાર અને બાયોમેટ્રિક સેન્સર્સનો વ્યાપક ઉપયોગ કરે છે.
• વાઇબ્રન્ટ વિલેજ પ્રોગ્રામ: ચીન દ્વારા સરહદ નજીક બનાવવામાં આવતા મોડેલ ગામડાઓનો સામનો કરવા ભારતે પણ પોતાના સરહદી ગામોને પ્રવાસન, વીજળી અને પાકા રસ્તાઓથી સજ્જ કરવાનું અભિયાન આદર્યું છે.
• ડોકલામ અને ત્રિભેટો વિવાદ: સિક્કિમ નજીક આવેલો ભૂતાન, ચીન અને ભારતનો ત્રિભેટો (Doklam Tri-junction) વહાણવટા અને સેનાની હિલચાલ માટે ખૂબ વ્યૂહાત્મક છે, જ્યાં ચીન અવારનવાર યથાસ્થિતિ બદલવાનો પ્રયત્ન કરે છે.

3. પશ્ચિમી મોરચો અને રણ-પહાડોની રક્તરંજિત પાકિસ્તાન સરહદ

ભારત અને પાકિસ્તાન વચ્ચેની આંતરરાષ્ટ્રીય સરહદ વિશ્વની સૌથી વધુ સૈન્ય પ્રવૃત્તિ ધરાવતી અને અત્યંત તણાવપૂર્ણ સરહદોમાંની એક છે. ૧૯૪૭ માં બ્રિટિશ શાસનથી દેશ આઝાદ થયો ત્યારે સર સિરિલ રેડક્લિફની આગેવાની હેઠળ આ સરહદ નક્કી કરવામાં આવી હતી, તેથી તેને સત્તાવાર રીતે ‘રેડક્લિફ રેખા’ કહેવામાં આવે છે.

આ બોર્ડર ભૌગોલિક વૈવિધ્યથી ભરેલી છે. જેમાં કાશ્મીરના બરફથી ઢંકાયેલા પહાડો, પંજાબના નદીઓવાળા ફળદ્રુપ મેદાનો, રાજસ્થાનનું વિશાળ ધગધગતું રણ અને ગુજરાતમાં કચ્છના ભેજવાળા કાદવ-કીચડવાળા પ્રદેશો (સિર ક્રીક) નો સમાવેશ થાય છે. આઝાદી પછી બંને દેશો વચ્ચે કાશ્મીર મુદ્દે ૧૯૪૭, ૧૯૬૫, ૧૯૭૧ અને ૧૯૯૯ (કાર્ગિલ) માં મોટા યુદ્ધો ખેલાઈ ચૂક્યા છે. જમ્મુ-કાશ્મીરના જે ભાગ પર પાકિસ્તાને ગેરકાયદેસર સૈન્ય કબજો કર્યો છે તેને PoK (Pakistan Occupied Kashmir) કહે છે.

ત્યાં આવેલી સીઝફાયર લાઇનને LoC (Line of Control) તરીકે ઓળખવામાં આવે છે. સીમાપારથી થતો આંતંકવાદ, ડ્રોન દ્વારા હથિયારો અને ડ્રગ્સની હેરાફેરી તેમજ ઘૂસણખોરી આ સરહદના સૌથી મોટા પડકારો છે, જેનો સામનો કરવા માટે ભારત સરકારે અહીં વિશ્વની સૌથી આધુનિક અને ઝળહળતી સિક્યુરિટી ફિન્સિંગ (વાડ) લગાવી છે.

પશ્ચિમી સીમારેખાનું ભૌગોલિક અને વહીવટી માળખું

સંરક્ષણ વ્યૂહરચના અને સીમાપારના મુખ્ય પડકારો

• ભૌગોલિક વહેંચણી: પાકિસ્તાન સાથેની આ આંતરરાષ્ટ્રીય સરહદ ભારતના ૩ રાજ્યો (ગુજરાત, રાજસ્થાન, પંજાબ) અને ૨ કેન્દ્રશાસિત પ્રદેશો (જમ્મુ-કાશ્મીર અને લદ્દાખ) ને સીધી રીતે સ્પર્શે છે.
• સિર ક્રીક જળ વિવાદ: ગુજરાતના કચ્છના રણ પાસે આવેલી ૯૬ કિલોમીટર લાંબી ‘સિર ક્રીક’ (Sir Creek) ખાડીની નદીના મુખની સરહદને લઈને વિવાદ છે, જે માછીમારોની સુરક્ષા માટે અત્યંત સંવેદનશીલ છે.
• ડ્રોન ટેકનોલોજીનો પડકાર: તાજેતરના વર્ષોમાં પંજાબ અને જમ્મુ સરહદે પાકિસ્તાન તરફથી રાત્રિના સમયે ડ્રોન દ્વારા ડ્રગ્સ (હેરોઈન) અને આધુનિક હથિયારો મોકલવાના કિસ્સા વધ્યા છે, જેને તોડી પાડવા માટે BSF એ એન્ટી-ડ્રોન સિસ્ટમ તૈનાત કરી છે.
• વાઘા-અટારી સેરેમની: પંજાબના અમૃતસર નજીક આવેલી વાઘા બોર્ડર બંને દેશો વચ્ચેનો મુખ્ય રોડ માર્ગ છે, જ્યાં દરરોજ સાંજે યોજાતી લશ્કરી પરેડ (Retreat Ceremony) દેશભક્તિનો માહોલ ઉભો કરે છે.
• લેઝર અને સ્માર્ટ વાડ: જમ્મુ અને પંજાબની જે સરહદો પર નદીઓ અને નાળાઓ આવેલા છે, ત્યાં જમીની વાડ શક્ય ન હોવાથી ભારત સરકારે અદ્રશ્ય ‘લેઝર વોલ’ અને હાઇટેક સેન્સર્સ (CIBMS) ગોઠવ્યા છે.

4. હિમાલયની શાંતિ અને નેપાળ સાથેના રોટી-બેટીના ખુલ્લા સંબંધો

ભારત અને નેપાળ વચ્ચેની આંતરરાષ્ટ્રીય સરહદ વિશ્વની સૌથી અનોખી અને મૈત્રીપૂર્ણ સીમાઓમાંથી એક છે. હિમાલયની તળેટીમાં વસેલા આ બંને દેશો વચ્ચે કોઈ કાંટાળા તારની વાડ કે સૈન્ય તણાવ નથી, પરંતુ સદીઓ જૂનો સાંસ્કૃતિક, ધાર્મિક અને પારિવારિક સંબંધ છે, જેને સ્થાનિક ભાષામાં “રોટી-બેટી નો વ્યવહાર” કહેવામાં આવે છે. ૧

૮૧૬ માં બ્રિટિશ ઈસ્ટ ઈન્ડિયા કંપની અને નેપાળના રાજા વચ્ચે થયેલા ‘સુગૌલી કરાર’ (Treaty of Sugauli) દ્વારા આ સરહદની ભૌગોલિક રેખા નક્કી કરવામાં આવી હતી. આ એક સંપૂર્ણ ખુલ્લી સરહદ (Open Border) છે, જેનો અર્થ એ થાય છે કે બંને દેશોના નાગરિકો કોઈપણ પાસપોર્ટ કે વિઝા વગર મુક્તપણે સરહદ પાર કરી શકે છે, વેપાર કરી શકે છે અને રોજગાર મેળવી શકે છે.

જો કે, આ ખુલ્લી સરહદનો ફાયદો ઉઠાવીને ત્રીજા દેશના નાગરિકોની ગેરકાયદે ઘૂસણખોરી, નકલી ચલણ (ફેક કરન્સી) અને માનવ તસ્કરી જેવી ગુનાહિત પ્રવૃત્તિઓ ન થાય તે માટે ભારત સરકારે અહીં અર્ધલશ્કરી દળ તૈનાત રાખ્યું છે. તાજેતરમાં ઉત્તરાખંડ સરહદે આવેલા કાલાપાની અને લિપુલેખ વિસ્તારના નકશાને લઈને બંને દેશો વચ્ચે થોડો રાજદ્વારી ગરમાવો આવ્યો હતો, પરંતુ વાતચીત દ્વારા તેને થાળે પાડવાના પ્રયાસો સતત ચાલુ છે.

મુક્ત સીમારેખાનું ભૌગોલિક અને વહીવટી વિશ્લેષણ

મુક્ત અવરજવર અને સુરક્ષા વ્યવસ્થાના પાસાઓ

• બિહાર અને યુપી કનેક્શન: નેપાળની સરહદ બિહાર અને ઉત્તર પ્રદેશના મેદાની વિસ્તારો સાથે સૌથી લાંબી વહેંચાયેલી છે, જ્યાં રોજ હજારો લોકો આજીવિકા માટે સરહદ પાર કરે છે.
• SSB ની મિત્રતાપૂર્ણ નિકરાની: કોઈ કડક સૈન્ય વાતાવરણ ન હોવાથી, શાસ્ત્ર સીમા બલ (SSB) ના જવાનો અત્યંત નમ્રતાપૂર્વક અને હાઇટેક ચેકપોસ્ટ્સ દ્વારા આવતા-જતા લોકોનું વેરિફિકેશન કરે છે.
• ગોરખા રેજીમેન્ટનો ગર્વ: નેપાળી નાગરિકો ભારતીય સેનાની પ્રતિષ્ઠિત ‘ગોરખા રેજીમેન્ટ’ માં જોડાઈને ભારત દેશની રક્ષા કાજે સરહદો પર શહીદી વહોરવા પણ તૈયાર રહે છે, જે બંને દેશોના અતૂટ વિશ્વાસનું પ્રતીક છે.

5. પૂર્વાંચલના ગીચ જંગલો અને મ્યાનમાર સરહદની વ્યૂહાત્મક સ્થિતિ

ભારતની પૂર્વ દિશામાં આવેલું મ્યાનમાર (જૂનું નામ બર્મા) પૂર્વોત્તર ભારતના રાજ્યો માટે અત્યંત મહત્વપૂર્ણ પાડોશી છે. આ સરહદ કોઈ ખુલ્લા મેદાનો નથી, પરંતુ પૂર્વાંચલની પહાડીઓ, પટકાઈ બમ પર્વતમાળા અને ભારત-મ્યાનમારના ગીચ ભેજવાળા જંગલો વચ્ચેથી પસાર થાય છે. ભારતની વિદેશ નીતિના મુખ્ય હિસ્સા સમાન ‘એક્ટ ઈસ્ટ પોલિસી’ (Act East Policy) માટે મ્યાનમાર એ દક્ષિણ-પૂર્વ એશિયાના આસિયાન (ASEAN) દેશોનું પ્રવેશીદ્વાર છે.

ઇતિહાસમાં અહીંના આદિવાસી સમુદાયોના સામાજિક સંબંધોને સાચવવા માટે ‘ફ્રી મૂવમેન્ટ રેજીમ’ (FMR) લાગુ હતી, જે અંતર્ગત લોકો વિઝા વગર સરહદની બંને બાજુ ૧૬ કિલોમીટર સુધી જઈ શકતા હતા. જો કે, તાજેતરના વર્ષોમાં મ્યાનમારમાં ચાલી રહેલી લશ્કરી સરમુખત્યારશાહી (Military Junta), આંતરિક અશાંતિ અને ત્યાંથી થતી ઉગ્રવાદીઓની ઘૂસણખોરીને કારણે સુરક્ષા સમીકરણો બદલાયા છે.

ભારતના ઉત્તર-પૂર્વીય રાજ્યોમાં શાંતિ જાળવી રાખવા અને નાગા તેમજ મણિપુરી બળવાખોર જૂથો પર લગામ કસવા માટે હવે ભારત સરકારે આ બોર્ડર પર મુક્ત અવરજવર બંધ કરીને ઝડપથી સંપૂર્ણ કાંટાળા તારની વાડ (Fencing) બનાવવાનો ઐતિહાસિક નિર્ણય લીધો છે.

પૂર્વીય પહાડી સીમાનું માળખાકીય કોષ્ટક

પૂર્વોત્તર સુરક્ષા અને આંતરરાષ્ટ્રીય સરહદી સવાલો

• આસામ રાઇફલ્સ – પૂર્વના પ્રહરી: આ સરહદની રક્ષા ભારતનું સૌથી જૂનું અર્ધલશ્કરી દળ ‘આસામ રાઇફલ્સ’ સંભાળે છે, જે પહાડી યુદ્ધકળા અને જંગલોમાં પેટ્રોલિંગ માટે વિશ્વભરમાં પ્રખ્યાત છે.
• ગોલ્ડન ટ્રાયેન્ગલ અને ડ્રગ્સની હેરાફેરી: મ્યાનમાર સરહદ નજીક વિશ્વનો સૌથી મોટો અફીણ ઉત્પાદક વિસ્તાર ‘ગોલ્ડન ટ્રાયેન્ગલ’ આવેલો હોવાથી મણિપુર અને મિઝોરમ બોર્ડર દ્વારા ભારતમાં નશીલા પદાર્થો અને હથિયારોની ગેરકાયદે તસ્કરીનો મોટો પડકાર રહે છે.
• કાલાદાન પ્રોજેક્ટનું મહત્વ: કોલકાતા બંદરને સમુદ્ર માર્ગે મ્યાનમારના સિત્તવે (Sittwe) પોર્ટ સાથે અને ત્યાંથી મિઝોરમ સુધી જોડતો ‘કાલાદાન પ્રોજેક્ટ’ પૂર્વોત્તર ભારતની આર્થિક કાયાપલટ કરવા માટે ગેમ-ચેન્જર સાબિત થઈ રહ્યો છે.

ગોવા વિશે રોચક માહિતી

6. વફાદારીની મિસાલ અને પવિત્ર હિમાલયની શાંત ભૂતાન સરહદ

ભારત અને ભૂતાન વચ્ચેની આંતરરાષ્ટ્રીય સરહદ સમગ્ર વિશ્વમાં બે દેશો વચ્ચેના આદર્શ અને સૌથી શાંતિપૂર્ણ સંબંધોનું ઉત્કૃષ્ટ ઉદાહરણ છે. હિમાલયના પહાડો અને લીલાછમ જંગલોની વચ્ચે વસેલી આ બોર્ડર પર કોઈ તણાવ, વિવાદ કે કાંટાળા તારની વાડ નથી. ભૂતાન ભલે ભૌગોલિક રીતે ચારેય બાજુથી જમીનથી ઘેરાયેલો (Landlocked) નાનકડો દેશ હોય, પરંતુ ભારત માટે તે વ્યૂહાત્મક અને આર્થિક દ્રષ્ટિએ અત્યંત વફાદાર મિત્ર છે.

૧૯૪૯ માં બંને દેશો વચ્ચે થયેલી ‘શાંતિ અને મિત્રતા સંધિ’ (Treaty of Friendship) આ મજબૂત સંબંધોનો પાયો છે. નેપાળની જેમ જ આ પણ એક સંપૂર્ણ ખુલ્લી સરહદ (Open Border) છે, જ્યાં બંને દેશોના લોકો વ્યાપાર અને પર્યટન માટે મુક્તપણે અવરજવર કરી શકે છે.

જો કે, બોર્ડરના જંગલોનો લાભ ઉઠાવીને ભૂતકાળમાં પૂર્વોત્તરના કેટલાક ઉગ્રવાદી જૂથો (જેમ કે ULFA) ત્યાં છુપાઈ જતા હતા, જેને ભૂતાનની શાહી સેનાએ ભારતની મદદથી ઓપરેશન ઓલ-ક્લિયર (Operation All Clear) ચલાવીને નેસ્તનાબૂદ કર્યા હતા. વળી, સિક્કિમ અને ભૂતાનની સરહદ પર આવેલો ‘ડોકલામ ત્રિભેટો’ ભારતની રાષ્ટ્રીય સુરક્ષા (સિલીગુડી કોરિડોર અથવા ચિકન્સ નેક) માટે અત્યંત નાજુક વિસ્તાર છે, જેના પર ભારતીય સેના સખત નજર રાખે છે.

હરિત પડોશી સીમાનું માળખાકીય અને આર્થિક અવલોકન

પરસ્પર વિશ્વાસ અને હિમાલયન સુરક્ષાના મુખ્ય પાયા

• આસામ અને બંગાળ કનેક્શન: ભૂતાનની સરહદ સૌથી વધુ આસામ અને પશ્ચિમ બંગાળના ડુઆર્સ (Dooars) મેદાની વિસ્તારોને સ્પર્શે છે, જ્યાંથી બંને દેશો વચ્ચે મુખ્ય વેપારી ટ્રાફિક ચાલે છે.
• હાઇડ્રો-પાવર ડિપ્લોમેસી: ભૂતાનની નદીઓ પર ભારતના સહયોગથી મોટા જળવિદ્યુત મથકો બનાવવામાં આવ્યા છે. આ પ્રોજેક્ટ્સમાંથી ઉત્પન્ન થતી વીજળી ભારત ખરીદે છે, જે ભૂતાનની અર્થવ્યવસ્થાનો મુખ્ય સ્ત્રોત છે.
• પર્યાવરણીય પ્રહરી: ભૂતાન વિશ્વનો એકમાત્ર ‘કાર્બન નેગેટિવ’ દેશ છે, તેથી આ સરહદની આસપાસના વિસ્તારોમાં પ્રદૂષણ મુક્ત વ્યાપાર અને ઇકો-ટુરિઝમને પ્રોત્સાહન આપવામાં આવે છે, જેની નિકરાની SSB ના જવાનો ખૂબ જ સહજતાથી કરે છે.

7. કાગળ પરની સીમા અને પી.ઓ.કે. માં છુપાયેલી અફઘાનિસ્તાન સરહદ

ભારત અને અફઘાનિસ્તાન વચ્ચેની સરહદ ભૌગોલિક રીતે ભારતની સૌથી ટૂંકી અને સૌથી રોમાંચક આંતરરાષ્ટ્રીય સરહદ છે. ૧૮૯૩ માં બ્રિટિશ સિવિલ સર્વન્ટ સર મોર્ટિમર દૂરંદ દ્વારા બ્રિટિશ ભારત અને અફઘાનિસ્તાન વચ્ચે આ સરહદ નક્કી કરવામાં આવી હતી, તેથી તેને દૂરંદ રેખા (Durand Line) તરીકે ઓળખવામાં આવે છે.

ભૌગોલિક નકશા અને ભારત સરકારના સત્તાવાર દસ્તાવેજો મુજબ, લદ્દાખનો ઉત્તર-પશ્ચિમ ભાગ અફઘાનિસ્તાનના વાખાન કોરિડોર (Wakhan Corridor) સાથે સીધો જોડાયેલો છે. જો કે, આ સરહદની વર્તમાન વાસ્તવિકતા તદ્દન અલગ છે. ૧૯૪૭ માં પાકિસ્તાને ભારતના જમ્મુ-કાશ્મીર પર હુમલો કરીને જે વિસ્તાર પર ગેરકાયદેસર કબજો જમાવ્યો હતો.

જેને આપણે PoK (Pakistan Occupied Kashmir) કહીએ છીએ, આ ૧૦૬ કિલોમીટર લાંબી સરહદ તે ગિલ્ગિટ-બાલ્ટિસ્થાન ક્ષેત્રમાં આવેલી છે. આ કારણે વર્તમાનમાં ભારત અફઘાનિસ્તાન સાથે સીધી જમીની સરહદનો પ્રત્યક્ષ ઉપયોગ કરી શકતું નથી. આમ છતાં, મધ્ય એશિયામાં પ્રવેશવા માટે અને પાકિસ્તાનને બાયપાસ કરવા માટે ભારતે ઈરાનના ‘ચાબહાર બંદર’ નો વિકાસ કરીને અફઘાનિસ્તાન સુધી પરોક્ષ માર્ગ બનાવ્યો છે, જે ભારતના વ્યૂહાત્મક વિઝનને દર્શાવે છે.

લઘુત્તમ સીમારેખાનું ભૌગોલિક અને રાજદ્વારી માળખું

વ્યૂહાત્મક મહત્વ અને ભૌગોલિક રાજનીતિના અટપટા સમીકરણો

• વાખાન કોરિડોરનું રહસ્ય: અફઘાનિસ્તાનનો આ વાખાન પટ્ટો એક બફર ઝોન છે, જે ચીન, તાજિકિસ્તાન અને પાકિસ્તાન શાસિત કાશ્મીરની સરહદોને એકબીજાની અત્યંત નજીક લાવે છે.
• મધ્ય એશિયાનું પ્રવેશીદ્વાર: જો ભવિષ્યમાં ભારત PoK નો વિસ્તાર પાછો મેળવે છે, તો અફઘાનિસ્તાનની આ ૧૦૬ કિમીની સરહદ ભારતને પાકિસ્તાન પર નિર્ભર રહ્યા વગર સીધા જ ખનિજોથી ભરપૂર મધ્ય એશિયાઈ દેશો (તુર્કમેનિસ્તાન, ઉઝબેકિસ્તાન વગેરે) સાથે જોડી દેશે.
• ભૌગોલિક રાજનીતિ (Geopolitics): પ્રત્યક્ષ સરહદ ન હોવા છતાં, ભારતે અફઘાનિસ્તાનમાં સંસદ ભવન, સલમા ડેમ (ફ્રેન્ડશિપ ડેમ) અને અનેક રસ્તાઓ બનાવીને ત્યાંના લોકો સાથે સદીઓ જૂના સાંસ્કૃતિક અને આર્થિક સંબંધોને જીવંત રાખ્યા છે.

8. હિંદ મહાસાગરનો મોતી અને પૌરાણિક સંબંધો ધરાવતી શ્રીલંકા સમુદ્રી સીમા

ભારત અને શ્રીલંકા વચ્ચે કોઈ જમીની સરહદ નથી, પરંતુ તે ભારતનો સૌથી નજીકનો અને ભૌગોલિક રીતે અત્યંત મહત્વપૂર્ણ દરિયાઈ પડોશી દેશ છે. હિંદ મહાસાગરમાં ભારતની દક્ષિણે વસેલા આ ટાપુ દેશ સાથેના આપણા સંબંધો સદીઓ જૂના અને પૌરાણિક છે, જેનો ઉલ્લેખ રામાયણ કાળમાં પણ જોવા મળે છે. તમિલનાડુના દરિયાકાંઠાથી શ્રીલંકા માત્ર ૩૧ કિલોમીટર દૂર છે.

બંને દેશોની મુખ્ય ભૂમિ પાકની सामुદ્રધુની (Palk Strait) અને મન્નારની ખાડી (Gulf of Mannar) ના છીછરા સમુદ્ર દ્વારા એકબીજાથી અલગ પડે છે. આ સમુદ્રી વિસ્તારમાં ચૂનાના પથ્થરોથી બનેલી એક પ્રાકૃતિક સાંકળી પટ્ટી આવેલી છે, જેને ‘રામ સેતુ’ (Adam’s Bridge) તરીકે ઓળખવામાં આવે છે. ૧૯૭૪ અને ૧૯૭૬ માં બંને દેશો વચ્ચે થયેલા આંતરરાષ્ટ્રીય કરારો દ્વારા સત્તાવાર દરિયાઈ સીમા રેખા (Maritime Boundary Line) નક્કી કરવામાં આવી હતી.

આ બોર્ડર પરનો સૌથી મોટો પડકાર માછીમારોનો છે; ભારત અને શ્રીલંકાના માછીમારો અવારનવાર સમુદ્રી સરહદ ઓળંગી જતાં પકડાય છે. આ ઉપરાંત, બન્ને દેશો વચ્ચે આવેલો ‘કચ્ચાથીવુ ટાપુ’ (Katchatheevu) લાંબા સમયથી ભારતની આંતરિક રાજનીતિ અને માછીમારોની સુરક્ષા માટે ભારે ચર્ચાનો વિષય રહ્યો છે.

સમુદ્રી સીમારેખાનું ભૌગોલિક અને નૌકાદળ માળખું

સમુદ્રી સુરક્ષા અને માછીમારી ક્ષેત્રના મુખ્ય મુદ્દાઓ

• કચ્ચાથીવુ ટાપુનો પેચ: ૧૯૭૪ માં ભારત સરકારે એક કરાર હેઠળ આ નાનકડો ટાપુ શ્રીલંકાને સોંપ્યો હતો. તમિલનાડુના માછીમારો આ વિસ્તારમાં જાળ સુકવવા અને માછલી પકડવા જતા હોવાથી શ્રીલંકન નેવી દ્વારા તેમની ધરપકડના કિસ્સા અવારનવાર બને છે.
• સંયુક્ત નૌકાદળ પેટ્રોલિંગ: સમુદ્રી માર્ગે થતી હથિયારોની તસ્કરી અને ગેરકાયદેસર પ્રવૃત્તિઓ રોકવા માટે ભારતીય કોસ્ટ ગાર્ડ અને શ્રીલંકન નેવી નિયમિત સમુદ્રી સમન્વય સાધે છે.
• વ્યૂહાત્મક સાગર નીતિ: હિંદ મહાસાગરમાં ચીનના વધતા જતા નૌકાસૈન્ય પ્રભાવ (String of Pearls) ને રોકવા માટે શ્રીલંકાના હંબનટોટા અને કોલંબો પોર્ટ પર ભારત પોતાની કડક રાજદ્વારી નજર રાખે છે.

9. પરવાળાના દ્વીપસમૂહો અને ૮ ડિગ્રી ચેનલની માલદીવ દરિયાઈ નિકટતા

માલદીવ એ હિંદ મહાસાગરમાં અરબી સમુદ્રની દક્ષિણે આવેલો અસંખ્ય નાના-નાના પરવાળાના ટાપુઓ (Atolls) નો બનેલો એક અતિ સુંદર દેશ છે. ભૌગોલિક રીતે તે ભારતના નકશામાં દક્ષિણ-પશ્ચિમ દિશામાં સ્થિત છે અને ભારતનો અવિભાજ્ય દરિયાઈ પાડોશી છે. ભારતનો કેન્દ્રશાસિત પ્રદેશ લક્ષદ્વીપ અને તેનો સૌથી છેલ્લો ટાપુ ‘મિનિકોય’ (Minicoy) માલદીવની બિલકુલ ઉત્તરે આવેલા છે.

મિનિકોય અને માલદીવના ઉત્તરીય ટાપુઓ એકબીજાથી પ્રકૃતિની અદ્ભુત રચના સમાન ૮ ડિગ્રી ચેનલ (8-Degree Channel) દ્વારા ભૌગોલિક રીતે જુદા પડે છે, જે બંને દેશો વચ્ચેની સત્તાવાર આંતરરાષ્ટ્રીય દરિયાઈ સીમા તરીકે કામ કરે છે. વૈશ્વિક વ્યાપારની દ્રષ્ટિએ માલદીવની ભૌગોલિક સ્થિતિ ભારત માટે અત્યંત નાજુક અને મહત્વની છે.

કારણ કે પૂર્વ એશિયા અને મધ્ય પૂર્વ (મિડલ ઈસ્ટ) ને જોડતા મુખ્ય સમુદ્રી વ્યાપાર માર્ગો (Sea Lines of Communication) માલદીવની બિલકુલ નજીકથી પસાર થાય છે. ભારતે હંમેશાં માલદીવના કટોકટીના સમયમાં ‘ફર્સ્ટ રિસ્પોન્ડર’ (સૌપ્રથમ મદદ કરનાર) તરીકેની ભૂમિકા ભજવી છે, પછી તે ૧૯૮૮ નું સૈન્ય બળવા વિરોધી ‘ઓપરેશન કેક્ટસ’ હોય કે પીવાના પાણીની કટોકટી.

બ્લુ ઇકોનોમી અને સમુદ્રી સરહદનું વિશ્લેષણ

હિંદ મહાસાગરની સુરક્ષા અને ભૌગોલિક રાજનીતિના સમીકરણો

• સાગર (SAGAR) વિઝન: ભારત સરકારની ‘Security and Growth for All in the Region’ (SAGAR) નીતિ અંતર્ગત માલદીવને સમુદ્રી સુરક્ષા પૂરી પાડવા માટે ભારતે ત્યાં કોસ્ટલ રડાર ચેઈન નેટવર્ક સ્થાપિત કર્યું છે.
• ચીનનું ફેક્ટર અને તણાવ: તાજેતરના વર્ષોમાં માલદીવમાં સત્તા પર આવનારી સરકારોની નીતિઓ (જેમ કે ‘ઇન્ડિયા આઉટ’ કેમ્પેઈન) ને કારણે બંને દેશોના સંબંધોમાં ઉતાર-ચઢાવ આવ્યા છે, કારણ કે ચીન ત્યાં પોતાના સૈન્ય અને આર્થિક પગપેસારો વધારવાનો સતત પ્રયાસ કરે છે.
• પર્યાવરણીય જોખમો: ગ્લોબલ વોર્મિંગના કારણે સમુદ્રની સપાટી વધવાથી માલદીવના અસ્તિત્વ પર મોટો ખતરો છે. આ સમુદ્રી ક્ષેત્રમાં પર્યાવરણ અને ‘બ્લુ ઇકોનોમી’ (સમુદ્રી સંસાધનોનો વિકાસ) ના રક્ષણ માટે ભારતીય નૌસેના સતત સહયોગી દેશ તરીકે કાર્યરત રહે છે.

10. ગ્રેટ ચેનલની સીમા અને લિંક પોઇન્ટ ધરાવતી ઇન્ડોનેશિયા સમુદ્રી સરહદ

ભારત અને ઇન્ડોનેશિયા વચ્ચે કોઈ જમીની જોડાણ નથી, પરંતુ દક્ષિણ-પૂર્વ એશિયાના આ સૌથી વિશાળ ટાપુ દેશ સાથે ભારત ખૂબ જ મહત્વપૂર્ણ સમુદ્રી સરહદ ધરાવે છે. ભારતનો છેલ્લો દક્ષિણ છેડો એટલે કે આંદામાન અને નિકોબાર દ્વીપસમૂહનો ગ્રેટ નિકોબાર (Great Nicobar) ટાપુ. આ ટાપુ પર ભારતનું દક્ષિણતમ સ્થાન ‘ઇન્દિરા પોઇન્ટ’ (Indira Point) આવેલું છે.

જ્યાંથી ઇન્ડોનેશિયાનો ‘સુમાત્રા’ (Sumatra) ટાપુ માત્ર ૧૪૫ કિલોમીટર દૂર છે. ભૌગોલિક રીતે ભારત અને ઇન્ડોનેશિયાના સમુદ્રી ક્ષેત્રને ગ્રેટ ચેનલ (Great Channel) અથવા ૬ ડિગ્રી ચેનલ (6-Degree Channel) અલગ પાડે છે, જે બંને દેશો વચ્ચેની સત્તાવાર આંતરરાષ્ટ્રીય દરિયાઈ સીમા છે. ૧૯૭૪ અને ૧૯૭૭ માં બંને દેશો વચ્ચે થયેલા સમુદ્રી કરારો દ્વારા આ સરહદ નક્કી થઈ હતી.

વૈશ્વિક ભૌગોલિક રાજનીતિ (Geopolitics) ની દ્રષ્ટિએ આ બોર્ડર અતિ મહત્વની છે, કારણ કે વિશ્વનો સૌથી વ્યસ્ત સમુદ્રી વ્યાપારી માર્ગ Strait of Malacca આ સરહદની બિલકુલ નજીકથી શરૂ થાય છે. આ ક્ષેત્રમાં હિંદ મહાસાગરની સુરક્ષા સુનિશ્ચિત કરવા અને ચીનના નૌકાસૈન્યના વધતા પ્રભાવને રોકવા માટે ભારત ઇન્ડોનેશિયા સાથે મળીને વ્યૂહાત્મક ભાગીદારી મજબૂત કરી રહ્યું છે.

બ્લુ બોર્ડરનું ભૌગોલિક અને વ્યાપારી માળખું

નેવલ કનેક્ટિવિટી અને હિંદ-પ્રશાંત ક્ષેત્રની સુરક્ષા વ્યવસ્થા

• સંયુક્ત ઇન્ડ-ઇન્ડો કોર્પેટ (IND-INDO CORPAT): સમુદ્રી ચાંચિયાગીરી, ગેરકાયદેસર માછીમારી અને માનવ તસ્કરી રોકવા માટે બંને દેશોની નૌસેનાઓ વર્ષમાં બે વાર આ આંતરરાષ્ટ્રીય સરહદ રેખા (IMBL) પર સંયુક્ત પેટ્રોલિંગ કરે છે.
• સાબાંગ પોર્ટ વ્યૂહાત્મક જોડાણ: ઇન્ડોનેશિયાના મલક્કા પ્રદેશ નજીક આવેલા ‘સાબાંગ બંદર’ (Sabang Port) ના વિકાસ માટે ભારતે હાથ મિલાવ્યા છે, જે ભારતીય નૌસેનાને આ દરિયાઈ સરહદે પકડ મજબૂત કરવામાં મોટી મદદ કરશે.
• આંદામાન નિકોબાર ટ્રાય-સર્વિસ કમાન્ડ: ભારતની એકમાત્ર ત્રણેય સેનાઓની સંયુક્ત કમાન્ડ (ANC) આ દરિયાઈ સરહદની સુરક્ષાનું સંચાલન કરે છે, જે ઇન્ડોનેશિયા સાથેના સમુદ્રી સંરક્ષણ સંબંધો માટે પાયાની ઈંટ છે.

11. આંદામાન સમુદ્રની લહેરો અને થાઇલેન્ડ સાથેની આંતરરાષ્ટ્રીય જળ સીમા

થાઇલેન્ડ સામાન્ય રીતે ભારતીયો માટે એક લોકપ્રિય પર્યટન સ્થળ તરીકે જાણીતું છે, પરંતુ બહુ ઓછા લોકો જાણે છે કે તે ભારતનો સત્તાવાર દરિયાઈ પાડોશી દેશ પણ છે. ભારત અને થાઇલેન્ડ વચ્ચેની આ આંતરરાષ્ટ્રીય દરિયાઈ બોર્ડર આંદામાન સમુદ્ર (Andaman Sea) માં આવેલી છે.

ભારતના આંદામાન અને નિકોબાર દ્વીપસમૂહના પૂર્વ કિનારા અને થાઇલેન્ડના પશ્ચિમ કિનારા વચ્ચે આ સરહદ ફેલાયેલી છે. વર્ષ ૧૯૭૮ માં ભારત, થાઇલેન્ડ અને ઇન્ડોનેશિયા વચ્ચે થયેલા ત્રિપક્ષીય દરિયાઈ સીમા કરાર (Tripartite Agreement) દ્વારા આ સીમા રેખા કાયદેસર રીતે નક્કી કરવામાં આવી હતી.

ભારતની ‘એક્ટ ઈસ્ટ પોલિસી’ (Act East Policy) ના ભાગરૂપે થાઇલેન્ડ સાથેની આ સમુદ્રી નિકટતા આર્થિક અને રાજદ્વારી રીતે ગેમ-ચેન્જર સાબિત થઈ રહી છે. દરિયાઈ સુરક્ષા સિવાય, ભારત આ સીમાના માધ્યમથી દક્ષિણ-પૂર્વ એશિયાઈ દેશો સાથે સીધું કનેક્ટિવિટી નેટવર્ક ઊભું કરી રહ્યું છે, જેથી વેપાર અને પ્રવાસનને નવી ઉડાન મળી શકે.

દરિયાઈ હદનું વહીવટી અને જોડાણ કોષ્ટક

આસિયાન વિઝન અને બ્લુ ઇકોનોમીના મહત્વના આયામો

• સમુદ્રી સુરક્ષા ભાગીદારી: ભારતીય નૌસેના અને રોયલ થાઈ નેવી આંદામાન સમુદ્રમાં નિયમિત કવાયતો અને પેટ્રોલિંગ કરે છે, જેથી હિંદ-પ્રશાંત (Indo-Pacific) ક્ષેત્રમાં વ્યાપારી જહાજો મુક્ત અને સલામત રીતે પસાર થઈ શકે.
• મિલન (MILAN) નૌકાસૈન્ય કવાયત: ભારતના આંદામાનમાં યોજાતી બહુરાષ્ટ્રીય નૌસેના કવાયત ‘મિલન’ માં થાઇલેન્ડ સક્રિયપણે ભાગ લે છે, જે આ સમુદ્રી સરહદે બંને દેશોના પરસ્પર વિશ્વાસને દર્શાવે છે.
• પોર્ટ-ટુ-પોર્ટ કનેક્ટિવિટી: ભારતના પૂર્વ તટના બંદરો (જેવા કે ચેન્નઈ અને કોલકાતા) ને આંદામાન સમુદ્રના માર્ગે થાઇલેન્ડના ‘રાનોંગ પોર્ટ’ (Ranong Port) સાથે સીધા જોડવાની યોજના પર કામ ચાલી રહ્યું છે, જેનાથી ભવિષ્યમાં સમુદ્રી વેપારનો ખર્ચ અને સમય ખૂબ જ ઘટી જશે.

12. વ્યૂહાત્મક ચોકી અને મલક્કા પ્રવેશદ્વારની મલેશિયા સમુદ્રી સીમા

ભારત અને મલેશિયા વચ્ચે કોઈ જમીની સરહદ નથી, પરંતુ હિંદ મહાસાગર અને પ્રશાંત મહાસાગરને જોડતા વિશ્વના સૌથી વ્યૂહાત્મક સમુદ્રી માર્ગોના કારણે બંને દેશો અત્યંત મહત્વપૂર્ણ દરિયાઈ નિકટતા ધરાવે છે. ભારતનો દક્ષિણતમ પ્રદેશ એટલે કે આંદામાન અને નિકોબાર દ્વીપસમૂહ મલેશિયાના સમુદ્રી ક્ષેત્ર અને વિશ્વની સૌથી વ્યસ્ત એવી Strait of Malacca ના પશ્ચિમ પ્રવેશદ્વારની બિલકુલ સામે આવેલો છે.

આ ભૌગોલિક સ્થિતિના કારણે ભારત આ આંતરરાષ્ટ્રીય જળમાર્ગ પર એક કુદરતી ચોકીદાર તરીકેની ભૂમિકા ભજવે છે. ભારત અને મલેશિયા વચ્ચેની સમુદ્રી સીમા આંદામાન સમુદ્રની દક્ષિણે વિશિષ્ટ આર્થિક ક્ષેત્ર (EEZ) ના માધ્યમથી પરસ્પર પ્રભાવ ધરાવે છે. વૈશ્વિક વેપારની દ્રષ્ટિએ આ ક્ષેત્ર અતિ મહત્વનું છે.

કારણ કે ચીન, જાપાન અને દક્ષિણ કોરિયા જેવા દેશોનો મોટાભાગનો કાચો માલ અને તેલ સપ્લાય આ જ બોર્ડર ક્ષેત્રની બિલકુલ નજીકથી પસાર થાય છે. ભારતની ‘એક્ટ ઈસ્ટ પોલિસી’ અને સમુદ્રી સુરક્ષાના સમીકરણોમાં મલેશિયા સાથેનું જોડાણ પૂર્વ એશિયામાં શક્તિ સંતુલન જાળવવા માટે અનિવાર્ય માનવામાં આવે છે.

સામરિક જળસીમાનું ભૌગોલિક અને સંરક્ષણ માળખું

આંતરરાષ્ટ્રીય જળમાર્ગ સુરક્ષા અને નૌકાદળ સમન્વયના આયામો

• મલક્કા સીમાની ચોકીદારી: આંદામાન અને નિકોબારમાં તૈનાત ભારતીય નૌસેનાના જહાજો અને એરક્રાફ્ટ મલેશિયાના દરિયાઈ ક્ષેત્ર તરફ જતા આ વ્યૂહાત્મક ચોકપોઇન્ટ પર સતત નજર રાખે છે, જેથી કોઈ અણધારી સૈન્ય હિલચાલને રોકી શકાય.
• સમુદ્ર લક્ષ્મણ કવાયત: ભારતીય નૌસેના અને રોયલ મલેશિયન નેવી વચ્ચે આ દરિયાઈ સરહદી ક્ષેત્રમાં નિયમિતપણે ‘સમુદ્ર લક્ષ્મણ’ યુદ્ધાભ્યાસ યોજાય છે, જે બંને દેશો વચ્ચે આપત્તિ વ્યવસ્થાપન અને સમુદ્રી સુરક્ષાની ક્ષમતા વધારે છે.
• વ્યાપારી સુરક્ષા કોરિડોર: ચાંચિયાગીરી અને આંતરરાષ્ટ્રીય સ્મગલિંગને રોકવા માટે આ સમુદ્રી માર્ગ પર બંને દેશો પરસ્પર સેટેલાઇટ ડેટા અને ઇન્ટેલિજન્સ શેરિંગ કરે છે, જે વૈશ્વિક સપ્લાય ચેઇનને સુરક્ષિત રાખવા માટે મહત્વપૂર્ણ છે.

13. પશ્ચિમ અરબી સમુદ્ર અને દુકમ પોર્ટની ઓમાન દરિયાઈ નિકટતા

ઓમાન એ પશ્ચિમ એશિયા (મિડલ ઈસ્ટ) માં સ્થિત ભારતનો એક અત્યંત જૂનો અને ભરોસાપાત્ર સમુદ્રી પાડોશી દેશ છે. ગુજરાતના પશ્ચિમ દરિયાકાંઠા અને મુંબઈથી અરબી સમુદ્રને સીધો પાર કરીએ એટલે પશ્ચિમ છેડે ઓમાનની દરિયાઈ સરહદ શરૂ થાય છે. ભૌગોલિક રીતે ભારત અને ઓમાન વચ્ચે કોઈ જમીની સરહદ નથી.

પરંતુ અરબી સમુદ્રના વિશાળ જળરાશિના માધ્યમથી બંને દેશોના વિશિષ્ટ આર્થિક ક્ષેત્ર (EEZ) અને સમુદ્રી હિતો એકબીજા સાથે ગાઢ રીતે જોડાયેલા છે. ઇતિહાસની દ્રષ્ટિએ સિંધુ ખીણની સભ્યતાના સમયથી ગુજરાતના લોથલ બંદરથી ઓમાન સુધી વ્યાપારી જહાજોની અવરજવર થતી હતી.

વર્તમાન ભૌગોલિક રાજનીતિમાં ઓમાન ભારત માટે અરબી સમુદ્ર અને પર્શિયન ગલ્ફ (અખાતી દેશો) ના પ્રવેશદ્વાર સમાન છે. ભારતની પશ્ચિમી સમુદ્રી સરહદને સુરક્ષિત રાખવા અને ઊર્જા સુરક્ષા (ખનિજ તેલ અને ગેસની આયાત) માટે ઓમાન સાથેની આ ભૌગોલિક નિકટતા ભારત માટે અતિ મહત્વની વ્યૂહાત્મક કડી સાબિત થઈ રહી છે.

અખાતી જળસીમાનું વહીવટી અને વ્યુહાત્મક કોષ્ટક

પશ્ચિમી સમુદ્રી મોરચો અને મિલિટરી લોજિસ્ટિક્સના મુખ્ય પાસાઓ

• દુકમ પોર્ટનો વ્યૂહાત્મક ઉપયોગ: ઓમાન સરકારે ભારતને તેના વ્યૂહાત્મક ‘દુકમ બંદર’ (Duqm Port) નો સૈન્ય અને લોજિસ્ટિકલ ઉપયોગ કરવાની મંજૂરી આપી છે. આનાથી ભારતીય નૌસેના પશ્ચિમ હિંદ મહાસાગર અને આફ્રિકાના દરિયાકાંઠા સુધી કડક નિકરાની રાખવા માટે સક્ષમ બની છે.
• નસીમ અલ બહર યુદ્ધાભ્યાસ: ભારતીય નૌસેના અને ઓમાનની રોયલ નેવી વચ્ચે દર વર્ષે યોજાતી આ કવાયત અરબી સમુદ્રમાં તેલ વહન કરતા જહાજોને સુરક્ષા પુરી પાડવા અને આંતરરાષ્ટ્રીય આતંકવાદી સમુદ્રી માર્ગોને બ્લોક કરવા માટે અત્યંત ઉપયોગી છે.
• દરિયાઈ ચાંચિયાગીરી સામે રક્ષણ: સોમાલિયાના ચાંચિયાઓથી ભારતીય વ્યાપારી જહાજોને બચાવવા માટે ઓમાનની દરિયાઈ બોર્ડર ભારત માટે બેઝ કેમ્પ તરીકે કામ કરે છે, જ્યાં ભારતીય નૌસેનાના જવાનો સતત એન્ટી-પાઇરેસી ઓપરેશન્સ ચલાવે છે.

14. પર્સિયન ગલ્ફનું પ્રવેશદ્વાર અને ચાબહાર કનેક્ટિવિટી ધરાવતી ઈરાન સમુદ્રી સીમા

ભારત અને ઈરાન વચ્ચે કોઈ સીધી જમીની સરહદ નથી, પરંતુ અરબી સમુદ્ર અને ઓમાનની ખાડીના પશ્ચિમ છેડે બંને દેશો અત્યંત મહત્વપૂર્ણ સમુદ્રી નિકટતા ધરાવે છે. ભૌગોલિક દ્રષ્ટિએ, ગુજરાતના પશ્ચિમ તટથી અરબી સમુદ્રના માર્ગે ઈરાન આપણો એક અતિ વ્યુહાત્મક પડોશી દેશ છે. આ સમુદ્રી ક્ષેત્ર વૈશ્વિક ઊર્જા સપ્લાય માટે કરોડરજ્જુ સમાન છે.

કારણ કે વિશ્વનો આશરે એક-તૃતીયાંશ કાચો તેલ વ્યાપાર ઈરાનની બિલકુલ નજીક આવેલી Strait of Hormuz માંથી પસાર થાય છે. ભારત માટે ઈરાન સાથેની આ સમુદ્રી નિકટતા માત્ર વેપાર પૂરતી સીમિત નથી, પરંતુ તે પાકિસ્તાનને બાયપાસ કરીને અફઘાનિસ્તાન અને મધ્ય એશિયા (Central Asia) સુધી પહોંચવા માટેનો એકમાત્ર કાયદેસર અને સુરક્ષિત દરિયાઈ માર્ગ પૂરો પાડે છે. આ સરહદી જળમાર્ગ પર ભારતે વિકસાવેલું ચાબહાર બંદર (Chabahar Port) ભૌગોલિક રાજનીતિમાં ભારતની પશ્ચિમી સીમાઓ માટે એક મોટું શક્તિ કેન્દ્ર સાબિત થઈ રહ્યું છે.

સામરિક જળમાર્ગનું ભૌગોલિક અને સંક્રમણ માળખું

પશ્ચિમી સમુદ્રી કોરિડોર અને ઊર્જા સુરક્ષા વ્યવસ્થાના મુખ્ય મુદ્દાઓ

• ચાબહાર પોર્ટનો વ્યૂહાત્મક મોરચો: ભારતે ઈરાનના સિસ્તાન-બલુચિસ્તાન પ્રાંતમાં આવેલા ચાબહાર બંદરના વિકાસ અને સંચાલન માટે લાંબા ગાળાના કરારો કર્યા છે. આ બંદર પાકિસ્તાનના ગ્વાદર પોર્ટ (જે ચીન દ્વારા સંચાલિત છે) ની બિલકુલ સામે ભારતીય હિતોનું રક્ષણ કરે છે.
• મધ્ય એશિયા માટે કનેક્ટિવિટી રૂટ: આ દરિયાઈ સરહદના માધ્યમથી ભારત સરકારે આંતરરાષ્ટ્રીય પરિવહન માર્ગ (INSTC) ને સક્રિય કર્યો છે, જે સમુદ્રી માર્ગે ઈરાન થઈને રશિયા અને યુરોપ સુધી માલસામાન પહોંચાડવાનો સમય અને ખર્ચ અડધો કરી નાખે છે.
• ઊર્જા સુરક્ષા અને નેવિગેશન પેટ્રોલિંગ: અરબી સમુદ્ર અને ઓમાનની ખાડીમાં તેલના ટેન્કરોની સલામતી સુનિશ્ચિત કરવા માટે ભારતીય નૌસેના આ આંતરરાષ્ટ્રીય જળમાર્ગ પર ‘ઓપરેશન સંકલ્પ’ (Operation Sankalp) જેવી મિશનો ચલાવે છે, જેથી કોઈપણ આંતરરાષ્ટ્રીય તણાવ વચ્ચે ભારતનો સપ્લાય અટકે નહીં.

વારંવાર પૂછાતા પ્રશ્નો (FAQs)

ભારત અને તેની આસપાસની આંતરરાષ્ટ્રીય સમુદ્રી સરહદોને લગતા કેટલાક મહત્વના પ્રશ્નો અને તેના સરળ જવાબો નીચે મુજબ છે.

૧. ભારત અને શ્રીલંકા વચ્ચે આવેલો ‘કચ્ચાથીવુ ટાપુ’ શા માટે વિવાદમાં રહે છે?

કચ્ચાથીવુ એ પાકની सामुદ્રધુનીમાં આવેલો એક નાનકડો નિર્જન ટાપુ છે. ૧૯૭૪ માં ભારત સરકારે એક કરાર હેઠળ આ ટાપુ શ્રીલંકાને સોંપ્યો હતો. જો કે, તમિલનાડુના માછીમારો પરંપરાગત રીતે ત્યાં જાળ સુકવવા અને માછલી પકડવા જતા હોવાથી, શ્રીલંકન નેવી દ્વારા ઘણીવાર તેમની ધરપકડ કરવામાં આવે છે. આ કારણે ભારતીય માછીમારોની સુરક્ષા અને આજીવિકા માટે આ ટાપુ હંમેશા ચર્ચામાં રહે છે.

૨. ‘૮ ડિગ્રી ચેનલ’ (8-Degree Channel) શું છે અને તે કયા દેશોને અલગ પાડે છે?

૮ ડિગ્રી ચેનલ એ હિંદ મહાસાગરમાં આવેલો એક કુદરતી અને ભૌગોલિક જળમાર્ગ છે, જે આંતરરાષ્ટ્રીય દરિયાઈ સીમા તરીકે કામ કરે છે. તે ભારત દેશના કેન્દ્રશાસિત પ્રદેશ લક્ષદ્વીપના સૌથી દક્ષિણના ટાપુ ‘મિનિકોય’ ને પાડોશી દેશ માલદીવ થી ભૌગોલિક રીતે જુદો પાડે છે.

૩. ભારત અને ઇન્ડોનેશિયા વચ્ચેની સમુદ્રી સરહદ ક્યાં આવેલી છે?

ભારત અને ઇન્ડોનેશિયા વચ્ચે કોઈ જમીની સરહદ નથી, પરંતુ આંદામાન અને નિકોબાર દ્વીપસમૂહનો છેલ્લો ટાપુ એટલે કે ‘ગ્રેટ નિકોબાર’ (જ્યાં ઇન્દિરા પોઇન્ટ આવેલો છે) ઇન્ડોનેશિયાના ‘સુમાત્રા’ ટાપુથી માત્ર ૧૪૫ કિલોમીટર દૂર છે. આ બંને પ્રદેશોને વચ્ચે આવેલી ‘ગ્રેટ ચેનલ’ (૬ ડિગ્રી ચેનલ) અલગ પાડે છે.

૪. ઓમાનનું ‘દુકમ પોર્ટ’ (Duqm Port) ભારત માટે વ્યૂહાત્મક રીતે કેમ મહત્વનું છે?

ઓમાન દેશનું દુકમ બંદર પશ્ચિમ અરબી સમુદ્રમાં એક અતિ મહત્વના સ્થાને આવેલું છે. ઓમાન સરકારે ભારતીય નૌસેનાને આ બંદરનો સૈન્ય અને લોજિસ્ટિકલ (સામગ્રી પુરવઠા) ઉપયોગ કરવાની મંજૂરી આપી છે. આનાથી ભારતને પશ્ચિમી હિંદ મહાસાગરમાં ચીનની હિલચાલ પર નજર રાખવામાં અને દરિયાઈ ચાંચિયાઓ સામે ઓપરેશન ચલાવવામાં મોટી મદદ મળે છે.

૫. પાકિસ્તાનની સરહદ હોવા છતાં ભારત માટે ઈરાનનું ‘ચાબહાર બંદર’ કેમ ગેમ-ચેન્જર ગણાય છે?

ભારતને અફઘાનિસ્તાન અને મધ્ય એશિયાના દેશો સાથે વેપાર કરવા માટે પાકિસ્તાન જમીની માર્ગ આપતું નથી. આ સમસ્યાના ઉકેલ તરીકે ભારતે ઈરાનમાં સમુદ્રી માર્ગે સીધું કનેક્ટિવિટી આપતું ચાબહાર બંદર વિકસાવ્યું છે. આ બંદર પાકિસ્તાનને બાયપાસ કરીને ભારતને પશ્ચિમ અને મધ્ય એશિયા સાથે જોડતો એક કાયદેસર અને આર્થિક રીતે સસ્તો સમુદ્રી લિંક રૂટ પૂરો પાડે છે.

• તેલંગાણા વિશે મહત્વપૂર્ણ માહિતી

આશા કરુ છુ ભારત સાથે સરહદ ધરાવતા 14 દેશો ના નામ વિશેની તમામ માહિતી સારી રીતે આપી શકી છુ. જો તમને પોસ્ટ પસંદ આવી હોય તો અન્ય લોકો સાથે શેયર કરવા માટે પણ નમ્ર વિનંતી છે.