ગુજરાતના ડુંગરો નો નકશો અને માહિતી | Gujarat Na Dungaro

ગુજરાતના ભૂગોળમાં ડુંગરાળ પ્રદેશોને મુખ્યત્વે ત્રણ ભાગમાં વહેંચવામાં આવે છે: તળ ગુજરાતનો ડુંગરાળ પ્રદેશ, સૌરાષ્ટ્રનો ડુંગરાળ પ્રદેશ અને કચ્છનો ડુંગરાળ પ્રદેશ. તળ ગુજરાતમાં અરવલ્લી, વિંધ્યાચલ, સાતપુડા અને પશ્ચિમ ઘાટ (સહ્યાદ્રી) જેવી દેશની મુખ્ય પર્વતમાળાઓના ભાગો વિસ્તરેલા છે. સૌરાષ્ટ્રમાં બે મુખ્ય ધાર (ઉત્તરની ધાર અને દક્ષિણની ધાર) તેમજ માંડવની ટેકરીઓ અને ગિરનારની શ્રેણીઓ આવેલી છે, જ્યારે કચ્છમાં ઉત્તર, મધ્ય અને દક્ષિણ એમ ત્રણ ધારમાં ડુંગરો વહેંચાયેલા છે. ગુજરાતનું સૌથી ઊંચું શિખર જૂનાગઢ ખાતે આવેલું ગિરનાર પર્વતનું ‘ગોરખનાથ’ શિખર છે, જેની ઊંચાઈ આશરે ૧,૧૧૭ મીટર છે.

સ્પર્ધાત્મક પરીક્ષાઓ જેમ કે GPSC, GSSSB, CCE, બિન સચિવાલય ક્લાર્ક, તલાટી અને વન રક્ષક વગેરેની તૈયારી કરતા વિદ્યાર્થીઓ માટે ગુજરાતની ભૂગોળ અંતર્ગત ડુંગરાળ પ્રદેશોનો અભ્યાસ અનિવાર્ય છે. પરીક્ષામાં અવારનવાર વિવિધ ડુંગરોની ઊંચાઈ, તેમના ભૌગોલિક સ્થાન, જિલ્લાઓ અને તેના પર આવેલા ધાર્મિક સ્થળો વિશે પ્રશ્નો પૂછાતા હોય છે. આ લેખમાં ગુજરાતના તમામ નાના-મોટા ડુંગરો, તેની ઉત્પત્તિ, નદીઓ સાથેનો સંબંધ અને નકશા આધારિત વિગતોનો વિસ્તૃત સમાવેશ કરવામાં આવ્યો છે, જે દરેક વાચક અને પરીક્ષાર્થી માટે એક સંપૂર્ણ સંદર્ભ ગ્રંથ (Reference Guide) સાબિત થશે.

ગુજરાતના ડુંગરો નો નકશો અને માહિતી 2026

રાજ્યમાં પ્રવાસનની દ્રષ્ટિએ ડાંગ જિલ્લામાં આવેલું સાપુતારા એ એકમાત્ર હિલ સ્ટેશન છે, જે સહ્યાદ્રી પર્વતમાળાનો ભાગ છે. આ સિવાય પાવાગઢ, ચોટીલા, શેત્રુંજી અને તારંગા જેવા ડુંગરો ધાર્મિક અને ઐતિહાસિક રીતે ખૂબ જ મહત્વ ધરાવે છે. ભૌગોલિક દ્રષ્ટિએ આ તમામ પર્વતો અલગ-અલગ ભૂસ્તરીય સમયગાળામાં બનેલા છે. ઉત્તર ગુજરાતના ડુંગરો મુખ્યત્વે ગ્રેનાઈટ અને ક્વાર્ટઝાઈટ ખડકોના બનેલા છે, જ્યારે સૌરાષ્ટ્ર અને કચ્છના ડુંગરો બેસાલ્ટ અગ્નિકૃત ખડકો તેમજ જળકૃત ખડકોના બનેલા જોવા મળે છે.

નીચે આપેલા કોષ્ટકમાં ગુજરાતના મુખ્ય ડુંગરાળ પ્રદેશો, તેમના ભૌગોલિક મુદ્દાઓ અને પરીક્ષાલક્ષી ઉપયોગિતા વિશે સંક્ષિપ્ત અને સચોટ માહિતી આપવામાં આવી છે.

• ગુજરાતના દરિયા કિનારાના જિલ્લાઓ વિશે માહિતી

ગુજરાતના ડુંગરો વિશે સંપૂર્ણ માહિતી

ગુજરાતનો ભૂગોળ તેના ડુંગરાળ પ્રદેશો વિના અધૂરો છે. રાજ્યની પૂર્વ પટ્ટી પર નજર કરીએ તો તે ભારતની મુખ્ય પર્વતમાળાઓ સાથે જોડાયેલી છે. રાજસ્થાનમાંથી પ્રવેશતી અરવલ્લી પર્વતમાળા સાબરકાંઠા, બનાસકાંઠા અને અરવલ્લી જિલ્લામાં ફેલાયેલી છે. મધ્ય ગુજરાતમાં મધ્યપ્રદેશમાંથી આવતી વિંધ્યાચલ પર્વતમાળા પંચમહાલ અને દાહોદ જિલ્લામાં વિસ્તરેલી છે, જે પાવાગઢ જેવા પવિત્ર શિખરનું સર્જન કરે છે. તેનાથી દક્ષિણમાં નર્મદા અને તાપી નદીઓની વચ્ચે સાતપુડા પર્વતમાળા આવેલી છે, જે રાજપીપળાની ટેકરીઓ તરીકે ઓળખાય છે. છેક દક્ષિણમાં મહારાષ્ટ્રની સરહદે સહ્યાદ્રી પર્વતમાળા (પશ્ચિમ ઘાટ) શરૂ થાય છે, જેમાં ડાંગ અને વલસાડના ગીચ જંગલો અને સાપુતારા આવેલું છે.

સૌરાષ્ટ્ર અને કચ્છના ડુંગરોની ભૌગોલિક વાર્તા તળ ગુજરાત કરતાં તદ્દન અલગ છે. સૌરાષ્ટ્રનો મધ્ય ભાગ ઉચ્ચપ્રદેશ છે, જેમાંથી ચારેય તરફ નદીઓ વહે છે જેને ‘ત્રિજ્યાકાર જળપરિવાહ’ કહેવામાં આવે છે. આ ઉચ્ચપ્રદેશમાં માંડવની ટેકરીઓ, ચોટીલા અને દક્ષિણમાં ગીરની ટેકરીઓ આવેલી છે. ગિરનાર પર્વત એ જ્વાળામુખીની પ્રક્રિયાથી બનેલો પ્લુટોનિક પ્રકારનો ડુંગર છે. બીજી તરફ, કચ્છના ડુંગરો ભૂકંપ પ્રભાવિત વિસ્તારોમાં આવેલા છે. કચ્છના મોટા રણમાં આવેલી ઉત્તર ધારના ડુંગરો ટાપુ જેવા દેખાય છે, જેમ કે પ Pachham (પચ્છમ), Khadir (ખદિર), Bela (બેલા) અને Chorar (ચોરાડ). આ તમામ ડુંગરાળ પ્રદેશો ગુજરાતની આબોહવા, વરસાદનું પ્રમાણ અને વનસ્પતિના પ્રકારો નક્કી કરવામાં મહત્વનો ભાગ ભજવે છે.

ગુજરાત રાજ્ય પોતાની ભૌગોલિક વિવિધતા માટે સમગ્ર ભારતમાં એક વિશિષ્ટ સ્થાન ધરાવે છે. અહીં એક તરફ વિશાળ દરિયા કિનારો છે, તો બીજી તરફ ફળદ્રુપ મેદાનો, રણ પ્રદેશ અને વૈવિધ્યસભર પર્વતમાળાઓ આવેલી છે. ગુજરાતના ભૌગોલિક માળખામાં ડુંગરાળ પ્રદેશોનું પ્રદાન ખૂબ જ મહત્વપૂર્ણ રહ્યું છે. રાજ્યના ઉત્તર, પૂર્વ અને દક્ષિણ ભાગો સરહદી પર્વતમાળાઓથી ઘેરાયેલા છે, જ્યારે સૌરાષ્ટ્ર અને કચ્છના મધ્ય ભાગમાં વિશિષ્ટ પ્રકારના સ્વાયત્ત ડુંગરો જોવા મળે છે. આ ડુંગરાળ પ્રદેશો માત્ર કુદરતી સૌંદર્યથી ભરપૂર નથી, પરંતુ તેઓ ગુજરાતની નદીઓનું ઉદ્ગમ સ્થાન, જંગલ સંપત્તિના વાહક અને સાંસ્કૃતિક તેમજ ધાર્મિક આસ્થાના કેન્દ્રો પણ છે.

ડુંગર અને પર્વત શું છે?

સામાન્ય ભાષામાં આપણે ડુંગર અને પર્વત શબ્દોનો ઉપયોગ એકબીજાના પર્યાય તરીકે કરીએ છીએ, પરંતુ ભૂગોળની દ્રષ્ટિએ આ બંને વચ્ચે ચોક્કસ તફાવત છે. સામાન્ય રીતે સમુદ્ર સપાટીથી આશરે ૯૦૦ મીટર કે તેથી વધુ ઊંચાઈ ધરાવતા, તીવ્ર ઢોળાવ અને સાંકડું શિખર ધરાવતા ભૌગોલિક સ્વરૂપને ‘પર્વત’ (Mountain) કહેવામાં આવે છે. પર્વતો સામાન્ય રીતે લાંબી હારમાળા સ્વરૂપે હોય છે અને તેમની ઉત્પત્તિ પૃથ્વીના આંતરિક બળો જેવા કે ગેડીકરણ (Folding) અથવા જ્વાળામુખી પ્રક્રિયાને કારણે થાય છે. ભારતમાં હિમાલય એ પર્વતમાળાનું ઉત્કૃષ્ટ ઉદાહરણ છે, જ્યારે ગુજરાતમાં અરવલ્લી અને સહ્યાદ્રીના ભાગોને પર્વતમાળા તરીકે ગણવામાં આવે છે.

તેનાથી વિપરીત, સમુદ્ર સપાટીથી ઓછી ઊંચાઈ (સામાન્ય રીતે ૩૦૦ થી ૯૦0 મીટર) ધરાવતા અને પ્રમાણમાં ઓછા તીવ્ર ઢોળાવવાળા એકલ-દોકલ ભૌગોલિક ઉપસેલા ભાગને ‘ડુંગર’ કે ‘ટેકરી’ (Hill) કહેવામાં આવે છે. ડુંગરો ઘણીવાર મુખ્ય પર્વતમાળાના ઘસારાને કારણે બચેલા અવશિષ્ટ ભાગો હોય છે અથવા સ્થાનિક ભૂસ્તરીય હલચલથી બનેલા હોય છે. ગુજરાતમાં ચોટીલા, ઓસમ કે કચ્છના નાના ડુંગરો આ વ્યાખ્યામાં બંધ બેસે છે. જો કે, ગુજરાતમાં ભલે ગિરનારની ઊંચાઈ ૧,૧૧૭ મીટર હોવાથી તેને પર્વત કહેવાય છે, પરંતુ લોકબોલીમાં આજે પણ ઘણા લોકો તેને ‘ગિરનાર ડુંગર’ તરીકે પણ સંબોધે છે. ટૂંકમાં, ઊંચાઈ, વિસ્તાર અને ઢોળાવની તીવ્રતા જ ડુંગર અને પર્વત વચ્ચેનો મુખ્ય ભેદ રેખા નક્કી કરે છે.

ગુજરાતના ડુંગરોનો નકશો (Gujarat Mountain Map)

ગુજરાતના ભૂગોળને જો નકશાના માધ્યમથી સમજવામાં આવે તો તે લાંબા સમય સુધી યાદ રહે છે. નકશાશાસ્ત્ર (Cartography) મુજબ ગુજરાતના ડુંગરોનું વિતરણ તેના કુદરતી વિભાગોને સ્પષ્ટ કરે છે. નકશામાં ઉત્તર તરફ બનાસકાંઠા સરહદે જેસોરની ટેકરીઓ અને અંબાજી નજીક આરાસુરની પર્વતમાળા સ્પષ્ટ દેખાય છે. પૂર્વ સરહદે નજર કરતાં સાબરકાંઠાના ઈડરના ડુંગરોથી શરૂ કરીને મહીસાગર, પંચમહાલના પાવાગઢ, છોટાઉદેપુરના આંબાડુંગર અને નર્મદાની રાજપીપળાની ટેકરીઓ એક સળંગ પટ્ટી બનાવે છે. દક્ષિણ ગુજરાતમાં નકશાની નીચેના ભાગે ડાંગનું સાપુતારા અને વલસાડનો પારનેરા ડુંગર મહારાષ્ટ્રની પશ્ચિમ ઘાટ શ્રેણી સાથે જોડાયેલા જોવા મળે છે.

સૌરાષ્ટ્રના નકશામાં બરાબર મધ્યમાં સુરેન્દ્રનગર જિલ્લાનું ચોટીલા શિખર અને તેની આસપાસ ફેલાયેલી માંડવની ટેકરીઓ જોઈ શકાય છે. પશ્ચિમ તરફ જતાં જામનગર અને પોરબંદરની સરહદે બરડા ડુંગર આવેલો છે, જ્યારે દક્ષિણમાં જૂનાગઢનો પ્રખ્યાત ગિરનાર પર્વત ભૌગોલિક આકર્ષણનું કેન્દ્ર છે. અમરેલી અને ભાવનગર તરફ જતાં ગીરની ટેકરીઓ અને પાલિતણાનો શેત્રુંજી ડુંગર નકશામાં દક્ષિણ ધારને મજબૂત બનાવે છે. કચ્છના નકશામાં ત્રણ આડી સમાંતર રેખાઓ દેખાય છે, જે ઉત્તર ધાર, મધ્ય ધાર અને દક્ષિણ ધાર તરીકે ઓળખાય છે, જેમાં કાળો ડુંગર અને ધીણોધર ડુંગર મુખ્ય છે.

• ગિરનાર પર્વત (જૂનાગઢ)
• સાપુતારા પર્વતીય વિસ્તાર (ડાંગ)
• અરવલ્લી પર્વતમાળા (બનાસકાંઠા/સાબરકાંઠા)
• પાવાગઢ ડુંગર (પંચમહાલ)
• શેત્રુંજી ડુંગરમાળા (ભાવનગર)
• બરડા ડુંગર (પોરબંદર/જામનગર)
• ચોટીલા ડુંગર (સુરેન્દ્રનગર)
• જેસોર ડુંગર (બનાસકાંઠા)
• ઓસમ ડુંગર (રાજકોટ)
• કચ્છના ડુંગરાળ પ્રદેશો (કચ્છ)

ભૌગોલિક સ્થાનની દ્રષ્ટિએ ગિરનાર પર્વત એ સૌરાષ્ટ્રના જૂનાગઢ જિલ્લામાં આવેલો છે, જે પશ્ચિમ ભારતના સૌથી જૂના જ્વાળામુખી સ્તરોનો બનેલો છે. અરવલ્લી પર્વતમાળા એ વિશ્વની સૌથી પ્રાચીન ગેડ પર્વતમાળાઓમાંની એક છે, જે ગુજરાતના બનાસકાંઠા જિલ્લાથી શરૂ થઈને રાજસ્થાન થઈ દિલ્હી સુધી જાય છે. પાવાગઢ ડુંગર એ મધ્ય ગુજરાતના પંચમહાલ જિલ્લાના હાલોલ તાલુકામાં આવેલો છે, જે એક ‘મેસા’ (Mesa) પ્રકારની ભૌગોલિક રચના છે, એટલે કે ઉપરથી સપાટ અને આજુબાજુથી તીવ્ર ઢોળાવવાળો ડુંગર. સાપુતારા પર્વતીય વિસ્તાર એ દક્ષિણ ગુજરાતના છેવાડે આવેલા ડાંગ જિલ્લામાં સહ્યાદ્રી પર્વતમાળાના ભાગરૂપે સમુદ્ર સપાટીથી આશરે ૯૭૫ મીટરની ઊંચાઈએ પથરાયેલો છે.

ચોટીલા ડુંગર સુરેન્દ્રનગર જિલ્લાના ચોટીલા તાલુકામાં હાઈવેની નજીક આવેલો એક શંકુ આકારનો (Conical) વિશિષ્ટ ડુંગર છે, જે માંડવની ટેકરીઓનો એક ભાગ છે. શેત્રુંજી ડુંગર ભાવનગર જિલ્લાના પાલિતાણા ખાતે આવેલો છે, જે શેત્રુંજી નદીના કિનારે જૈન ધર્મના પવિત્ર તીર્થધામ તરીકે પ્રખ્યાત છે. બરડા ડુંગર પોરબંદર અને જામનગર જિલ્લાની સરહદે આવેલો રાણાવાવ તાલુકાનો મુખ્ય ડુંગરાળ વિસ્તાર છે. જેસોર ડુંગર બનાસકાંઠાના ધાનેરા અને પાલનપુર વચ્ચે આવેલો છે જે મુખ્યત્વે રીંછના અભયારણ્ય માટે જાણીતો છે. ઓસમ ડુંગર રાજકોટ જિલ્લાના ધોરાજી તાલુકાના પાટણવાવ ગામ પાસે આવેલો નાનો અને ઐતિહાસિક ડુંગર છે. જ્યારે કચ્છના ડુંગરો રણની સરહદે વિશિષ્ટ ખડક સ્તરો ધરાવે છે.

ઊંચાઈ મુજબ ગુજરાતના ડુંગરો

નીચે આપેલા કોષ્ટકમાં ગુજરાતના મુખ્ય ડુંગરો, તેમનો જિલ્લો, અંદાજિત ઊંચાઈ અને તેમની વિશેષ ઓળખ દર્શાવવામાં આવી છે.

• 100+ વૃક્ષ ના નામ ગુજરાતીમાં

ગુજરાતના મુખ્ય ડુંગરાળ પ્રદેશો

ગુજરાતના મુખ્ય ડુંગરાળ પ્રદેશોનો અભ્યાસ ભૌગોલિક અને પરીક્ષાલક્ષી દ્રષ્ટિએ અત્યંત રોચક અને મહત્વપૂર્ણ છે. તળ ગુજરાતની પૂર્વ પટ્ટી પર જે પર્વતો ફેલાયેલા છે, તેઓ ભારતના મોટા ભૌગોલિક વિભાગો જેમ કે દક્ષિણનો ઉચ્ચપ્રદેશ અને સેન્ટ્રલ હાઈલેન્ડ્સના વિસ્તરણ સમાન છે. આ પ્રદેશો ઉંચા પર્વતોથી માંડીને ઘસાયેલી ટેકરીઓ સુધીની વિવિધતા ધરાવે છે. આ પર્વતીય વિસ્તારોમાંથી નીકળતી નદીઓ સાબરમતી, મહી, નર્મદા અને તાપી જેવી મોટી નદીઓને ટેકો આપે છે અને ગુજરાતની જીવાદોરી બને છે.

સૌરાષ્ટ્ર અને કચ્છના ડુંગરાળ પ્રદેશો તેમની સ્વતંત્ર ભૌગોલિક ઉત્પત્તિ (Autonomous Geological Origin) માટે જાણીતા છે. અહીંના ડુંગરો સ્વાયત્ત છે, એટલે કે તેઓ કોઈ લાંબી આંતરરાજ્ય પર્વતમાળાનો ભાગ નથી પરંતુ સ્થાનિક ટેક્ટોનિક હલચલ અને લાવાના પથરાવથી બનેલા છે. આ દરેક પ્રદેશની આબોહવા, જમીન અને સંસ્કૃતિ તેના ડુંગરો સાથે સીધી જોડાયેલી છે. ચાલો આપણે આ મુખ્ય ડુંગરાળ પ્રદેશો અને પર્વતોનો ઊંડાણપૂર્વક અને વિગતવાર અભ્યાસ કરીએ.

(1) ગિરનાર પર્વત

ગિરનાર પર્વત એ ગુજરાતનો સૌથી ઊંચો અને અત્યંત પવિત્ર પર્વત માનવામાં આવે છે. ભૌગોલિક સ્થિતિની વાત કરીએ તો તે સૌરાષ્ટ્રના જૂનાગઢ જિલ્લાની મધ્યમાં આવેલો છે. આ પર્વતની ઉત્પત્તિ જ્વાળામુખી પ્રક્રિયાના કારણે થયેલી છે, જેને ભૂગોળમાં પ્લુટોનિક ઈન્ટ્રુઝન (Plutonic Intrusion) કહેવામાં આવે છે. ગિરનાર પર્વત પર મુખ્ય પાંચ શિખરો આવેલા છે: ગોરખનાથ, અંબાજી, દત્તાત્રેય, કાળકા અને ઓઘડ શિખર. આ પર્વતની આસપાસ ગીરનું ગાઢ જંગલ આવેલું છે, જે એશિયાટિક સિંહોનું એકમાત્ર કુદરતી નિવાસસ્થાન છે.

ગિરનારનું સૌથી ઊંચું શિખર ‘ગોરખનાથ’ છે, જેની ઊંચાઈ ૧,૧૧૭ મીટર છે, જે સમગ્ર ગુજરાત રાજ્યનું સર્વોચ્ચ બિંદુ છે. ધાર્મિક અને સાંસ્કૃતિક દ્રષ્ટિએ આ પર્વત હિન્દુ અને જૈન બંને ધર્મો માટે સમાન આસ્થાનું કેન્દ્ર છે. અહીં અંબાજી માતાનું મંદિર, ગુરુ દત્તાત્રેયની પાદુકા અને જૈન તીર્થંકર નેમિનાથના પ્રાચીન દેરાસરો આવેલા છે. દર વર્ષે અહીં યોજાતી ‘ગિરનારની લીલી પરિક્રમા’ (ભાદરવી અમાસથી કાર્તિકી પૂનમ સુધી) અને ભવનાથનો મેળો પ્રવાસન અને ધાર્મિક મહત્વની દ્રષ્ટિએ વિશ્વપ્રસિદ્ધ છે. સાહસિકો માટે અહીં ૧૦,૦૦૦ થી વધુ પગથિયાં ચડવાનો રોમાંચ પણ છે, અને તાજેતરમાં બનેલો ગિરનાર રોપ-વે પ્રવાસીઓ માટે મોટું આકર્ષણ બન્યો છે.

(2) સાપુતારા પર્વતીય વિસ્તાર

આપણું સાપુતારા એ ગુજરાતનું એકમાત્ર નોંઘનીય હિલ સ્ટેશન છે, જે દક્ષિણ ગુજરાતના ડાંગ જિલ્લામાં આવેલું છે. ભૌગોલિક સ્થિતિ અનુસાર, આ વિસ્તાર પશ્ચિમ ઘાટ એટલે કે સહ્યાદ્રી પર્વતમાળાના ભાગરૂપે મહારાષ્ટ્રની સરહદે પથરાયેલો છે. સમુદ્ર સપાટીથી આશરે ૯૭૫ મીટરની ઊંચાઈ પર આવેલું હોવાથી અહીં બારેમાસ ખુશનુમા અને ઠંડી આબોહવા રહે છે. ‘સાપુતારા’ શબ્દનો અર્થ ‘સર્પોનું નિવાસસ્થાન’ એવો થાય છે, અને અહીંના આદિવાસીઓ હોળીના તહેવાર દરમિયાન સર્પગંગા નદીના કિનારે સર્પની પૂજા કરે છે.

સાપુતારા પ્રવાસન અને પ્રાકૃતિક સૌંદર્યનો અદ્ભુત સંગમ છે. અહીં જોવાલાયક મુખ્ય સ્થળોમાં સાપુતારા તળાવ, સનસેટ પોઈન્ટ, સનરાઈઝ પોઈન્ટ, સ્ટેપ ગાર્ડન, રોઝ ગાર્ડન અને ઇકો પોઈન્ટનો સમાવેશ થાય છે. આ ઉપરાંત અહીં ડાંગ દરબારની ઝાંખી કરાવતું આદિવાસી મ્યુઝિયમ પણ આવેલું છે. સાપુતારા નજીક આવેલો ગિરા ધોધ પ્રવાસીઓ માટે ચોમાસામાં મોટું આકર્ષણ બને છે. અહીં વન વિભાગ દ્વારા વિકસાવવામાં આવેલું ‘મધમાખી ઉછેર કેન્દ્ર’ અને પ્રવાસીઓ માટેની રોપ-વે સુવિધા આ સ્થળના પર્યટન મૂલ્યમાં વધારો કરે છે. સ્પર્ધાત્મક પરીક્ષાઓમાં સાપુતારા કઈ પર્વતમાળાનો ભાગ છે (સહ્યાદ્રી) તેવો પ્રશ્ન વારંવાર પૂછાય છે.

(3) અરવલ્લી પર્વતમાળા

અરવલ્લી પર્વતમાળા એ માત્ર ગુજરાતની જ નહીં, પરંતુ સમગ્ર વિશ્વની સૌથી પ્રાચીન ગેડ પર્વતમાળાઓમાંની (Old Fold Mountains) એક છે. ગુજરાતમાં ભૌગોલિક રીતે તે ઈશાન સરહદે બનાસકાંઠા, સાબરકાંઠા, અરવલ્લી અને મહીસાગર જિલ્લાઓમાં વિસ્તરેલી છે. આ પર્વતમાળા રાજસ્થાન થઈને દિલ્હીના રાષ્ટ્રપતિ ભવન (રાયસીના હિલ્સ) સુધી જાય છે. ગુજરાતમાં તેનો ઢોળાવ દક્ષિણ-પશ્ચિમ તરફ ઓછો થતો જાય છે. અરવલ્લી પર્વતમાળા મુખ્યત્વે ગ્રેનાઈટ, ક્વાર્ટઝાઈટ અને આરસપહાણ (Marble) ના ખડકો ધરાવે છે.

ગુજરાતમાં અરવલ્લીનું સૌથી ઊંચું શિખર બનાસકાંઠા જિલ્લામાં આવેલું ‘જેસોર’ (૫૪૨ મીટર) છે, જો કે આખી પર્વતમાળાનું સર્વોચ્ચ શિખર રાજસ્થાનમાં આવેલું ગુરુશિખર છે. અરવલ્લી અંતર્ગત બનાસકાંઠામાં આરાસુરની ટેકરીઓ આવેલી છે, જેના પર જગપ્રસિદ્ધ અંબાજી માતાનું શક્તિપીઠ સ્થિત છે. સાબરકાંઠામાં આવેલો ઈડરિયો ગઢ અને મહેસાણા સરહદે આવેલો તારંગા ડુંગર પણ આ જ માળાના ભાગ છે. ધાર્મિક મહત્વ ઉપરાંત, આ વિસ્તારમાંથી સાબરમતી, બનાસ, સરસ્વતી અને મેશ્વો જેવી મહત્વની નદીઓ નીકળે છે. અંબાજી નજીકના ખાણોમાંથી ઉત્કૃષ્ટ કક્ષાનો આરસપહાણ મળી આવે છે, જે ભારતભરમાં પ્રખ્યાત છે.

(4) પાવાગઢ ડુંગર

પાવાગઢ ડુંગર એ મધ્ય ગુજરાતના ભૂગોળ અને ઇતિહાસનું એક અજોડ પ્રતીક છે. ભૌગોલિક સ્થિતિની દ્રષ્ટિએ તે પંચમહાલ જિલ્લાના હાલોલ તાલુકામાં આવેલો છે. ભૂવિજ્ઞાન અનુસાર, પાવાગઢ એ ભારતની પ્રાચીન વિંધ્યાચલ પર્વતમાળાનો એક વિખરાયેલો ભાગ છે. આ ડુંગરની રચના લાવાના પથરાવથી થયેલી છે અને તેનો આકાર ઉપરથી સપાટ ટેબલ જેવો હોવાથી તેને ‘મેસા’ (Mesa) પ્રકારની ભૂમિરાષ્ટ્રીય રચના કહેવામાં આવે છે. સમુદ્ર સપાટીથી તેની ઊંચાઈ આશરે ૮૨૯ મીટર જેટલી છે.

પાવાગઢનું ધાર્મિક, ઐતિહાસિક અને પ્રવાસન મહત્વ ખૂબ જ વધારે છે. ડુંગરના સર્વોચ્ચ શિખર પર કાળકા માતાનું સુપ્રસિદ્ધ મંદિર આવેલું છે, જે હિન્દુ ધર્મના ત્રણ મુખ્ય શક્તિપીઠોમાંનું એક ગણાય છે. પાવાગઢની તળેટીમાં ઐતિહાસિક ‘ચાંપાનેર’ શહેર વસેલું છે, જેને યુનેસ્કો (UNESCO) દ્વારા ૨૦૦૪ માં ‘વર્લ્ડ હેરિટેજ સાઇટ’ જાહેર કરવામાં આવ્યું છે. અહીં પતાઈ રાવળનો કિલ્લો, સાત કમાન, જામી મસ્જિદ અને મચ્છી તળાવ જેવા ઐતિહાસિક સ્થાપત્યો આવેલા છે. પ્રવાસીઓની સુવિધા માટે અહીં માચી સુધી વાહન વ્યવહાર અને ત્યાંથી આગળ જવા માટે આધુનિક રોપ-વેની વ્યવસ્થા ઉપલબ્ધ છે.

(5) બરડા ડુંગર

બરડા ડુંગર એ સૌરાષ્ટ્રના પશ્ચિમ ભાગમાં આવેલો એક અત્યંત મહત્વનો અવશિષ્ટ ડુંગરાળ પ્રદેશ છે. ભૌગોલિક સ્થિતિ મુજબ, તે પોરબંદર અને જામનગર જિલ્લાની સરહદ પર ફેલાયેલો છે, જેનો મુખ્ય ભાગ પોરબંદરના રાણાવાવ તાલુકામાં આવે છે. આ ડુંગર પણ અગ્નિકૃત ખડકોનો બનેલો છે અને ભૂતકાળમાં જ્વાળામુખીની પ્રક્રિયા સાથે સંકળાયેલો રહ્યો છે. બરડા ડુંગરમાં મુખ્ય બે શિખરો પ્રખ્યાત છે, જેમાં સૌથી ઊંચું શિખર ‘આભપરા’ (૬૩૭ મીટર) અને બીજું ‘વેણુ’ (૬૩૪ મીટર) છે.

આ ડુંગરનું પ્રકૃતિ અને વનસ્પતિશાસ્ત્ર (Botany) ની દ્રષ્ટિએ વિશેષ મહત્વ છે. બરડા ડુંગર ઔષધિય વનસ્પતિઓનો અખૂટ ભંડાર માનવામાં આવે છે, જ્યાં સેંકડો પ્રકારની જડીબુટ્ટીઓ કુદરતી રીતે ઉગે છે. અહીં વન વિભાગ દ્વારા વન્યજીવોના સંરક્ષણ માટે ‘બરડા વન્યજીવ અભયારણ્ય’ ની સ્થાપના કરવામાં આવી છે, જેને એશિયાટિક સિંહોના બીજા વૈકલ્પિક ઘર તરીકે વિકસાવવામાં આવી રહ્યું છે. અહીં આવેલું ‘કિલેશ્વર મહાદેવ’ નું પ્રાચીન મંદિર ધાર્મિક અને પ્રવાસનનું સુંદર સ્થળ છે, જ્યાં ચોમાસા દરમિયાન કુદરતી ઝરણાં વહેતા હોવાથી પ્રકૃતિપ્રેમીઓની ભીડ જામી જાય છે.

(6) ચોટીલા ડુંગર

ચોટીલા ડુંગર એ સૌરાષ્ટ્રના પ્રવેશદ્વાર સમાન સુરેન્દ્રનગર જિલ્લાના ચોટીલા તાલુકામાં આવેલો છે. ભૌગોલિક દ્રષ્ટિએ આ ડુંગર રાજીવની કે મધ્ય સૌરાષ્ટ્રના ઉચ્ચપ્રદેશનો ભાગ છે, જેને ‘માંડવની ટેકરીઓ’ તરીકે ઓળખવામાં આવે છે. ચોટીલા ડુંગરની ખાસિયત એ છે કે તે એક સળંગ હારમાળા નથી પરંતુ મેદાનની વચ્ચે એકાએક ઊભો થયેલો શંકુ આકારનો (Conical Volcanic Plug) ડુંગર છે. તેની અંદાજિત ઊંચાઈ આશરે ૩૪૦ મીટર છે, પરંતુ આસપાસના સપાટ વિસ્તારના કારણે તે ઘણો ઊંચો દેખાય છે.

ચોટીલા ડુંગરનું મુખ્ય આકર્ષણ અને મહત્વ ધાર્મિક છે. આ ડુંગરની ટોચ પર જગપ્રસિદ્ધ ચામુંડા માતાજીનું મંદિર આવેલું છે, જ્યાં દર્શન કરવા માટે રોજ હજારો શ્રદ્ધાળુઓ આવે છે. આ મંદિર સુધી પહોંચવા માટે આશરે ૭૦૦ જેટલા પગથિયાં ચડવા પડે છે, અને હવે ત્યાં રોપ-વેની કામગીરી પણ પ્રગતિમાં છે. ભૌગોલિક રીતે, માંડવની આ ટેકરીઓ સૌરાષ્ટ્રની ઘણી નાની-મોટી નદીઓ જેમ કે ભાદર અને મચ્છુ નદીના જળવિભાજક (Water Divide) તરીકે કામ કરે છે, જે ચોટીલાની આસપાસના વિસ્તારોમાંથી નીકળીને અલગ-અલગ દિશામાં વહે છે.

(7) શેત્રુંજી ડુંગરમાળા

શેત્રુંજી ડુંગરમાળા એ ગુજરાતના ભાવનગર જિલ્લાના પાલિતાણા તાલુકામાં આવેલી છે. ભૌગોલિક દ્રષ્ટિએ તે સૌરાષ્ટ્રની દક્ષિણ ધારની ટેકરીઓનો પૂર્વ તરફનો વિસ્તરેલો ભાગ છે. આ ડુંગર શેત્રુંજી નદીના કિનારે આવેલો છે, જે સૌરાષ્ટ્રની બીજી સૌથી મોટી નદી છે. શેત્રુંજી ડુંગરની અંદાજિત ઊંચાઈ સમુદ્ર સપાટીથી આશરે ૫૦૩ મીટર જેટલી છે. આખો ડુંગર મુખ્યત્વે બેસાલ્ટ ખડકોનો બનેલો છે.

ધાર્મિક અને સ્થાપત્યની દ્રષ્ટિએ શેત્રુંજી ડુંગર એ વિશ્વભરમાં જૈન ધર્મનું સૌથી મોટું અને પવિત્ર તીર્થધામ છે. પાલિતાણાના આ ડુંગર પર નાના-મોટા થઈને આશરે ૮૬૩ જેટલા શ્વેતાંબર જૈન દેરાસરો આવેલા છે, જે પથ્થર પરની નકશીકામ અને સ્થાપત્યકલાનો અજોડ નમૂનો છે. આ કારણે પાલિતાણાને ‘મંદિરોનું નગર’ (City of Temples) કહેવામાં આવે છે. અહીં જૈન ધર્મના પ્રથમ તીર્થંકર ભગવાન ઋષભદેવ (આદિનાથ) નું મુખ્ય મંદિર આવેલું છે. આ ડુંગર પર ચડવા માટે આશરે ૩,૮૦૦ જેટલા પગથિયાં છે. પ્રવાસન અને શ્રદ્ધાની દ્રષ્ટિએ આ આખો ડુંગરાળ પ્રદેશ વૈશ્વિક નકશા પર ચમકે છે.

(8) જેસોર ડુંગર

જેસોર ડુંગર એ ઉત્તર ગુજરાતના બનાસકાંઠા જિલ્લાના ધાનેરા અને પાલનપુર તાલુકાની વચ્ચે, રાજસ્થાન સરહદની નજીક આવેલો છે. ભૌગોલિક માળખામાં તે અરવલ્લી પર્વતમાળાના પશ્ચિમી ફાંટા તરીકે ઓળખાય છે. આ ડુંગરની ઊંચાઈ આશરે ૫૪૨ મીટર છે અને તે ગુજરાતમાં અરવલ્લી શ્રેણીનું સૌથી ઊંચું શિખર છે. આ વિસ્તાર સૂકો અને પથરાળ છે, પરંતુ ચોમાસા દરમિયાન અહીં સારો એવો વનસ્પતિ વિકાસ જોવા મળે છે.

જેસોર ડુંગર તેના વન્યજીવ સંરક્ષણ માટે જાણીતો છે. સન ૧૯૭૮ માં આ ડુંગરાળ વિસ્તારને ‘જેસોર રીંછ અભયારણ્ય’ (Jessore Sloth Bear Sanctuary) જાહેર કરવામાં આવ્યું હતું. અહીં લુપ્તપ્રાય થતા આળસુ રીંછ (Sloth Bear) ઉપરાંત દીપડા, ઝરખ અને વિવિધ પ્રકારના સરિસૃપો જોવા મળે છે. ધાર્મિક દ્રષ્ટિએ આ ડુંગર પર ‘કેદારનાથ મહાદેવ’ નું પ્રાચીન મંદિર આવેલું છે, જ્યાં જવા માટે પ્રકૃતિની વચ્ચે થઈને ટ્રેકિંગ કરવું પડે છે, જે પ્રકૃતિપ્રેમીઓ અને સાહસિકો માટે એક ઉત્તમ પ્રવાસન સ્થળ પૂરું પાડે છે.

(9) ઓસમ ડુંગર

ઓસમ ડુંગર એ સૌરાષ્ટ્રના રાજકોટ જિલ્લાના ધોરાજી તાલુકાના પાટણવાવ ગામ પાસે આવેલો એક નાનો અને એકલવાયો ડુંગર છે. ભૌગોલિક રચનાની દ્રષ્ટિએ તે આસપાસના પ્લેટો (Plateau) વિસ્તારમાંથી ઘસારાના કારણે બચેલો એક અવશિષ્ટ ટેકરો છે, જેની ઊંચાઈ સમુદ્ર સપાટીથી આશરે ૨૩૫ મીટર છે. આ ડુંગર કદમાં નાનો હોવા છતાં તેનો ઢોળાવ તીવ્ર છે અને તેનો આકાર લાંબો પથરાયેલો દેખાય છે.

ઓસમ ડુંગરનું મહત્વ ઇતિહાસ અને પૌરાણિક કથાઓ સાથે જોડાયેલું છે. એવી લોકવાયકા છે કે મહાભારત કાળ દરમિયાન પાંડવો વનવાસ દરમિયાન અહીં રોકાયા હતા અને ભીમે હિડિમ્બા સાથે આ જ ડુંગર પર વિવાહ કર્યા હતા. ડુંગર પર માત્રી માતાજીનું સુપ્રસિદ્ધ મંદિર આવેલો છે, જ્યાં દર વર્ષે ભાદરવી અમાસના દિવસે મોટો મેળો ભરાય છે. આ સિવાય અહીં ટપકેશ્વર મહાદેવનું મંદિર અને જૂના કિલ્લાના અવશેષો પણ જોવા મળે છે. પિલ્ગ્રિમેજ અને લોકલ પિકનિક સ્પોટ તરીકે રાજકોટ જિલ્લામાં આ ડુંગરનું ઘણું પ્રવાસન મૂલ્ય છે.

(10) કચ્છના ડુંગરાળ પ્રદેશો

કચ્છ જિલ્લાનો ડુંગરાળ પ્રદેશ એ પોતાની વિશિષ્ટ ભૂસ્તરીય સંરચના માટે આખા ભારતમાં અલગ તરી આવે છે. કચ્છમાં ડુંગરો કોઈ સળંગ માળામાં નથી પરંતુ ત્રણ સમાંતર પટ્ટીઓમાં વહેંચાયેલા છે, જેને ‘ધાર’ કહેવામાં આવે છે: ઉત્તર ધાર, મધ્ય ધાર અને દક્ષિણ ધાર. ઉત્તર ધાર મોટા રણની અંદર ટાપુ સ્વરૂપે આવેલી છે, જેમાં પચ્છમ, ખદિર, બેલા અને ચોરાડ ડુંગરો મુખ્ય છે. આ ઉત્તર ધારનું સૌથી ઊંચું શિખર ‘કાળો ડુંગર’ (૪૩૭ મીટર) છે, જે આખા કચ્છનું સર્વોચ્ચ બિંદુ છે. કાળા ડુંગર પરથી પાકિસ્તાનની સરહદ અને રણનો અદ્ભુત નજારો દેખાય છે, અને ત્યાં ગુરુ દત્તાત્રેયનું પ્રાચીન મંદિર આવેલું છે.

મધ્ય ધાર કચ્છના મુખ્ય ભૂમિભાગમાં પશ્ચિમથી પૂર્વ તરફ ફેલાયેલી છે, જેમાં ધીણોધર, લિલીયો, ભુજિયો અને હબાય ડુંગરો આવેલા છે. ‘ધીણોધર ડુંગર’ (૩૮૬ મીટર) એ જ્વાળામુખી મુખ (Volcanic Vent) ધરાવે છે અને તેના પર ધોરમનાથની તપોભૂમિ આવેલી છે, વળી કર્કવૃત્ત રેખા પણ આ ડુંગરની બિલકુલ નજીકથી પસાર થાય છે. ભુજ શહેર જેની તળેટીમાં વસેલું છે તે ‘ભુજિયો ડુંગર’ પણ આ જ ધારનો ભાગ છે, જેના પર ભુજંગ નાગનું મંદિર અને ઐતિહાસિક કિલ્લો છે. દક્ષિણ ધાર કદમાં સૌથી નાની અને દક્ષિણ તરફ વહેતી નદીઓનું ઉદ્ગમ સ્થાન છે, જેનું સૌથી ઊંચું શિખર ‘નનામો ડુંગર’ છે. કચ્છના આ ડુંગરો ભૂસ્તરશાસ્ત્રીઓ માટે ફોસિલ (અશ્મીઓ) શોધવાનું મોટું કેન્દ્ર છે.

• ગુજરાતના મેદાનો નો નકશો અને માહિતી

ગુજરાતનું સૌથી ઊંચું શિખર કયું છે

ગુજરાતનું સર્વોચ્ચ શિખર જૂનાગઢ જિલ્લામાં આવેલું ગિરનાર પર્વતનું ‘ગોરખનાથ શિખર’ છે. આ શિખરની ઊંચાઈ સમુદ્ર સપાટીથી આશરે ૧,૧૧૭ મીટર (આશરે ૩,૬૬૪ ફીટ) છે. ભૌગોલિક રીતે તે પશ્ચિમ ભારતના ડેક્કન ટ્રેપ (Deccan Trap) ના સમકાલીન જ્વાળામુખી ખડકોના ઘસારા અને ઉત્થાનથી બનેલું છે. ગોરખનાથ શિખર એ ધાર્મિક રીતે નાથ સંપ્રદાયના આદિગુરુ ગોરખનાથની તપોભૂમિ માનવામાં આવે છે, અને ત્યાં નાની પાદુકા અને મંદિર સ્થાપિત છે. આ શિખર સુધી પહોંચવા માટે ગિરનારના મુખ્ય પગથિયાં પરથી પસાર થવું પડે છે, જે ટ્રેકર્સ અને શ્રદ્ધાળુઓ માટે આકરી કસોટી સમાન છે.

નીચે આપેલા કોષ્ટકમાં ગુજરાતના ૧૦ પ્રમુખ ઊંચા શિખરો, તેમના જિલ્લા, ઊંચાઈ અને ભૌગોલિક વિશેષતાઓની વિગતવાર યાદી આપવામાં આવી છે.

આ સિવાય ગુજરાતના અન્ય ભાગોમાં પણ વિવિધ પર્વતમાળાઓના પોતાના સર્વોચ્ચ શિખરો આવેલા છે, જે પરીક્ષા માટે ખૂબ ઉપયોગી છે. જેમ કે સાતપુડા પર્વતમાળાનું ગુજરાતમાં સૌથી ઊંચું શિખર નર્મદા જિલ્લામાં આવેલું ‘માળસમટોટો’ છે. કચ્છનું સૌથી ઊંચું શિખર ‘કાળો ડુંગર’ છે. ઉત્તર ગુજરાતમાં અરવલ્લીનું સર્વોચ્ચ શિખર ‘જેસોર’ છે. આ તમામ શિખરો રાજ્યની ભૌગોલિક વિવિધતા દર્શાવે છે.

ગુજરાતના ડુંગરોની રચના વિશે માહિતી

ભૂસ્તરશાસ્ત્ર (Geology) ની દ્રષ્ટિએ ગુજરાતના ડુંગરોની રચના ખૂબ જ જટિલ અને રસપ્રદ છે. ગુજરાતનું ભૂતકાળનું માળખું જ્વાળામુખી પ્રક્રિયાઓ, પ્લેટ ટેક્ટોનિક્સ (Plate Tectonics) અને દરિયાઈ અતિક્રમણ સાથે જોડાયેલું છે. આશરે ૬ થી ૭ કરોડ વર્ષ પહેલાં ક્રેટાસિયસ યુગના અંતમાં ભારતીય પ્લેટ જ્યારે રેયુનિયન હોટસ્પોટ (Reunion Hotspot) પરથી પસાર થઈ રહી હતી, ત્યારે પશ્ચિમ ભારતમાં પ્રચંડ જ્વાળામુખી વિસ્ફોટ થયો હતો. આ વિસ્ફોટના લાવાના સ્તરો પથરાવવાથી ‘ડેક્કન ટ્રેપ’ અથવા દક્ષિણના લાવાના ઉચ્ચપ્રદેશની રચના થઈ હતી. સૌરાષ્ટ્રનો મધ્ય ભાગ અને ગિરનાર પર્વત આ જ લાવાના પથરાવ અને ત્યારબાદ થયેલા ઘસારા (Weathering) ના કારણે અસ્તિત્વમાં આવ્યા છે. ગિરનાર એ મોનોલિથિક અને પ્લુટોનિક પ્રકારના ખડકો ધરાવે છે જે લાવા પૃથ્વીની અંદર જ ઠરી જવાથી બને છે.

બીજી તરફ, ઉત્તર ગુજરાતમાં આવેલી અરવલ્લી પર્વતમાળા એ વિશ્વની સૌથી જૂની પ્રિ-કેમ્બ્રિયન યુગની (Pre-Cambrian Era) ગેડ પર્વતમાળા છે. કરોડો વર્ષોના વરસાદ, પવન અને નદીઓના ઘસારાના કારણે આજે તે માત્ર ‘અવશિષ્ટ પર્વત’ (Residual Mountain) તરીકે જ બચી છે, જેમાં ગ્રેનાઈટ અને સ્લેટ જેવા કઠણ રૂપાંતરિત ખડકો જોવા મળે છે. કચ્છના ડુંગરોની રચના જળકૃત ખડકો (Sedimentary Rocks) અને જુરાસિક યુગના દરિયાઈ નિક્ષેપોના ઉત્થાનથી થઈ છે. કચ્છમાં વારંવાર આવતા ભૂકંપ દર્શાવે છે કે આ ડુંગરાળ પ્રદેશો હજુ પણ ટેક્ટોનિક દ્રષ્ટિએ સક્રિય ફોલ્ટ લાઈન્સ (Fault Lines) પર આવેલા છે. આમ, ગુજરાતના ડુંગરો અગ્નિકૃત, જળકૃત અને રૂપાંતરિત એમ ત્રણેય પ્રકારના ખડકોનું મિશ્રણ ધરાવે છે.

ગુજરાતના ડુંગરો અને નદીઓ વિશે

ગુજરાતના ડુંગરો અને તેની નદીઓ વચ્ચે ‘માતા અને સંતાન’ જેવો ભૌગોલિક સંબંધ છે. રાજ્યની મોટાભાગની નદીઓનું ઉદ્ગમ સ્થાન આ ડુંગરાળ પ્રદેશો જ છે. ઉત્તર ગુજરાતમાં અરવલ્લીની પર્વતમાળાઓ બનાસ, સરસ્વતી અને મેશ્વો જેવી નદીઓનું ઉદ્ગમ સ્થાન પૂરું પાડે છે. મધ્ય અને દક્ષિણ ગુજરાતના ડુંગરોમાંથી નીકળતી નદીઓ વધુ બારમાસી હોય છે, કારણ કે ત્યાં વરસાદનું પ્રમાણ વધારે છે. સાતપુડાની રાજપીપળાની ટેકરીઓ અને સહ્યાદ્રી પર્વતમાળામાંથી કરજણ, પૂર્ણા, અંબિકા, ઔરંગા અને કોલક જેવી નદીઓ નીકળીને દક્ષિણ ગુજરાતના મેદાનોને ફળદ્રુપ બનાવે છે.

સૌરાષ્ટ્રના ભૂગોળમાં નદીઓનું નેટવર્ક સંપૂર્ણપણે મધ્યના ડુંગરાળ પ્રદેશ પર આધારિત છે. સુરેન્દ્રનગરની માંડવની ટેકરીઓ (ચોટીલાની આસપાસ) માંથી નીકળતી નદીઓ રેડિયલ (ત્રિજ્યાકાર) પદ્ધતિથી ચારેય દિશામાં વહે છે. સૌરાષ્ટ્રની સૌથી મોટી નદી ‘ભાદર’ જસદણની ટેકરીઓમાંથી નીકળે છે, જ્યારે મચ્છુ નદી આનંદપુરના ઉચ્ચપ્રદેશમાંથી નીકળે છે. દક્ષિણ સૌરાષ્ટ્રમાં ગીરની ટેકરીઓમાંથી હિરણ, કપિલા, સરસ્વતી, શિંગવડો અને ધાતારવડી જેવી નદીઓ નીકળીને અરબ સાગરને મળે છે. કચ્છના મધ્ય ધારના ડુંગરો પણ જળવિભાજકનું કામ કરે છે, જ્યાંથી ઉત્તર તરફ વહેતી નદીઓ રણમાં સમાઈ જાય છે (જેમ કે ખારી અને કનકાવતી) અને દક્ષિણ તરફ વહેતી નદીઓ કચ્છના અખાતને મળે છે.

ગુજરાતના ડુંગરો અને જંગલો વિશે

ગુજરાતમાં જંગલોનું પ્રમાણ અને તેની ઘનતા સીધી રીતે ડુંગરાળ પ્રદેશોના ભૌગોલિક સ્થાન અને ત્યાં પડતા વરસાદ સાથે જોડાયેલી છે. ભૌગોલિક નિયમ મુજબ, જેમ ઊંચાઈ વધે અને વરસાદ વધે તેમ જંગલો વધુ ગીચ બને છે. દક્ષિણ ગુજરાતમાં સહ્યાદ્રી અને સાતપુડાની પર્વતમાળાઓ (ડાંગ અને વલસાડ જિલ્લો) માં વાર્ષિક ૧૫૦ સેમીથી વધુ વરસાદ પડતો હોવાથી અહીં ‘ભેજવાળા પાનખર જંગલો’ (Moist Deciduous Forests) આવેલા છે. સાપુતારા અને રાજપીપળાની ટેકરીઓ વાંસ, સાગ, સાદડ અને મહુડાના કિંમતી વૃક્ષોથી લીલીછમ રહે છે. આ જંગલો ડાંગના આદિવાસીઓ માટે આજીવિકાનું મુખ્ય સાધન છે.

તેનાથી વિપરીત, સૌરાષ્ટ્ર અને ઉત્તર ગુજરાતના ડુંગરો પર વરસાદ ઓછો હોવાથી ત્યાં ‘સૂકા પાનખર’ અને ‘કાંટાળા જંગલો’ (Dry Deciduous & Thorny Forests) જોવા મળે છે. ગિરનાર અને ગીરની ટેકરીઓ પર સાગ અને ખાખરાના જંગલો છે, જે એશિયાઈ સિંહોને આદર્શ ખુલ્લું વાતાવરણ પૂરું પાડે છે. બનાસકાંઠાના જેસોર અને આરાસુરના ડુંગરો પર કાંટાળી વનસ્પતિ જેમ કે બાવળ, થોર અને મોદડ જોવા મળે છે. કચ્છના ડુંગરો તો તદ્દન શુષ્ક છે, જ્યાં માત્ર ‘ગાંડા બાવળ’ (Prosopis juliflora) અને સ્થાનિક ઘાસ ઉગે છે. આમ, ગુજરાતના પર્વતો રાજ્યની જૈવવિવિધતા (Biodiversity) અને ઇકોસિસ્ટમની જાળવણીમાં રક્ષક કવચ સમાન છે.

ગુજરાતના ડુંગરો અને પ્રવાસન સ્થળ

પ્રવાસન (Tourism) ઉદ્યોગના વિકાસમાં ગુજરાતના ડુંગરોનું પ્રદાન અભૂતપૂર્વ રહ્યું છે. ગુજરાત સરકારે તાજેતરના વર્ષોમાં ‘હિલ ટુરિઝમ’ અને ‘ઇકો ટુરિઝમ’ ને ખૂબ પ્રોત્સાહન આપ્યું છે. ડાંગ જિલ્લાનું સાપુતારા આજે ગુજરાત જ નહીં પરંતુ પાડોશી રાજ્ય મહારાષ્ટ્રના પ્રવાસીઓ માટે પણ વીકેન્ડ ગેટવે બની ગયું છે. અહીં દર વર્ષે યોજાતો ‘મોન્સૂન ફેસ્ટિવલ’ (ચોમાસાનો ઉત્સવ) પ્રકૃતિપ્રેમીઓને આકર્ષે છે. તે જ રીતે, જૂનાગઢનો ગિરનાર પર્વત ધાર્મિક પ્રવાસનનું મોટું કેન્દ્ર છે. ગિરનાર રોપ-વે શરૂ થવાના કારણે હવે વડીલો અને બાળકો પણ સરળતાથી અંબાજી માતાના દર્શન કરી શકે છે, જેનાથી સ્થાનિક રોજગારીમાં મોટો વધારો થયો છે.

બીજી તરફ, એડવેન્ચર સ્પોર્ટ્સ (સાહસિક પ્રવૃત્તિઓ) માટે પણ ગુજરાતના પર્વતો ફેવરિટ બન્યા છે. બનાસકાંઠાના અંબાજી નજીક અને પંચમહાલના પાવાગઢ ખાતે ટ્રેકિંગ કેમ્પ યોજાય છે. વિદેશી પ્રવાસીઓ માટે પાલિતાણાનો શેત્રુંજી ડુંગર સ્થાપત્ય કલાના કારણે આકર્ષણનું કેન્દ્ર છે. કચ્છનો કાળો ડુંગર રણોત્સવ દરમિયાન આવતા લાખો પ્રવાસીઓ માટે ફરજિયાત મુલાકાત લેવાનું સ્થળ છે, કારણ કે ત્યાંથી રણ અને સનસેટનો અદભુત નજારો જોવા મળે છે. ટૂંકમાં, ધાર્મિક આસ્થા, ઐતિહાસિક વારસો અને સાહસિક પ્રવૃત્તિઓનો સંગમ હોવાથી આ ડુંગરો ગુજરાત પ્રવાસનની કરોડરજ્જુ છે.

• ગુજરાતના અભયારણ્યો તથા રાષ્ટ્રીય ઉદ્યાનો

જિલ્લાવાર મુખ્ય ડુંગરોની માહિતી

ગુજરાતના ભૂગોળનો જિલ્લાવાર અભ્યાસ પરીક્ષામાં જોડીકાં (Matching Questions) ઉકેલવામાં સૌથી વધુ મદદરૂપ થાય છે. ગુજરાતના ૩૩ જિલ્લાઓમાંથી આશરે ૧૫ થી વધુ જિલ્લાઓ એવા છે જે ડુંગરાળ કે ટેકરીઓવાળો ભૌગોલિક વિસ્તાર ધરાવે છે. દરેક જિલ્લાના ડુંગરોની પોતાની સ્થાનિક ઓળખ અને નામ હોય છે, જેમ કે ભાવનગરમાં ખોખરાના ડુંગરો, મોરબીમાં વાંકાનેરની ટેકરીઓ અને વલસાડમાં પારનેરાનો ડુંગર. આ સ્થાનિક ડુંગરો તે જિલ્લાની ભૌગોલિક સરહદો અને આબોહવાને પણ અસર કરે છે.

જિલ્લાવાર વિભાજનથી એ પણ સ્પષ્ટ થાય છે કે ગુજરાતમાં કયા વિસ્તારો વધુ પર્વતીય છે અને કયા મેદાની છે. ઉદાહરણ તરીકે, આણંદ, ખેડા કે ગાંધીનગર જેવા મધ્ય ગુજરાતના જિલ્લાઓ મોટેભાગે સપાટ મેદાનો છે, જ્યારે સાબરકાંઠા, બનાસકાંઠા, પંચમહાલ, જૂનાગઢ અને કચ્છ ડુંગરોથી ભરેલા છે. ચાલો, આ વિગતોને એક સચોટ જિલ્લાવાર કોષ્ટકના માધ્યમથી સમજીએ.

ગુજરાતના ડુંગરો વિશે જાણવા જેવું

૧. ગુજરાતનો ગિરનાર પર્વત હિમાલય પર્વત કરતાં પણ ભૂસ્તરીય દ્રષ્ટિએ ઘણો જૂનો માનવામાં આવે છે.

૨. કચ્છનો ‘કાળો ડુંગર’ એક એવી જગ્યા છે જ્યાં ગુરુ દત્તાત્રેયના મંદિર પાસે રોજ સાંજે શિયાળો (Jackals) ને પ્રસાદ (ભાત) ખવડાવવાની અનોખી પરંપરા છે.

૩. કાળા ડુંગર પર એક ‘મેગ્નેટિક હિલ’ (Magnetic Hill) આવેલી છે, જ્યાં વાહનો આપોઆપ ઢાળ તરફ ઝડપથી ખેંચાય છે.

૪. બનાસકાંઠાનો ‘આરાસુર’ ડુંગર એવો છે જ્યાં ગર્ભગૃહમાં માતાજીની કોઈ મૂર્તિ નથી, પરંતુ ‘વીસા યંત્ર’ ની પૂજા થાય છે.

૫. પાવાગઢ ડુંગરની ટોચ પર આવેલી દરગાહ (સદનશા પીર) અને કાળકા માતાનું મંદિર સાંપ્રદાયિક સદ્ભાવનાનું મોટું ઉદાહરણ છે.

૬. ડાંગ જિલ્લાનું ‘સાપુતારા’ એ સહ્યાદ્રી પર્વતમાળાનું ટેબલલેન્ડ (સપાટ ઉચ્ચપ્રદેશ) છે.

૭. વલસાડના ‘પારનેરા ડુંગર’ પર હિન્દુ મંદિરો ઉપરાંત મુસ્લિમ પીરની દરગાહ અને જૂના ફ્રેન્ચ-મરાઠા કિલ્લાના અવશેષો છે.

૮. કચ્છનો ‘ધીણોધર ડુંગર’ એક મૃત જ્વાળામુખી છે, જેના પર નાથ સંપ્રદાયના ધોરમનાથ દાદાએ ૧૨ વર્ષ ઊભા પગે તપસ્યા કરી હતી.

૯. કર્કવૃત્ત રેખા (Tropic of Cancer) કચ્છના ધીણોધર ડુંગરની બિલકુલ ઉપરથી પસાર થાય છે.

૧૦. ભાવનગરના પાલિતાણામાં આવેલો શેત્રુંજી ડુંગર વિશ્વનો એકમાત્ર એવો પર્વત છે જ્યાં ૮૦૦ થી વધુ મંદિરો છે.

૧૧. સાબરકાંઠાના ‘ઈડરિયા ગઢ’ ના પથ્થરો નેચરલ ગ્રેનાઈટ મોનોલિથ છે, જે તડકામાં ખૂબ ગરમ થાય છે.

૧૨. રાજકોટ જિલ્લાનો ‘ઓસમ ડુંગર’ હવામાંથી જોતાં આબેહૂબ ‘ફોર્ટ’ (કિલ્લા) જેવો આકાર ધરાવે છે.

૧૩. સૌરાષ્ટ્રનો ‘બરડા ડુંગર’ બ્રિટિશ કાળમાં બહારવટિયાઓ આશરો લેવા માટે વાપરતા હતા કારણ કે તેનું જંગલ ઘણું ગીચ હતું.

૧૪. મહેસાણાનો ‘તારંગા ડુંગર’ બૌદ્ધ ધર્મનો પણ મોટો ગઢ હતો, અહીં તારા દેવીની મૂર્તિ મળી આવેલી છે.

૧૫. નર્મદાની રાજપીપળાની ટેકરીઓમાંથી પ્રાચીન સમયથી અકીક (Agate) નો કિંમતી પથ્થર મળી આવે છે.

૧૬. સાપુતારા ખાતે આવેલી સર્પગંગા નદીના કિનારે આદિવાસીઓ આજે પણ ડાંગી નૃત્ય કરે છે.

૧૭. ગિરનાર પર્વતની પરિક્રમા આશરે ૩૬ કિલોમીટર લાંબી છે, જે ગાઢ જંગલોની વચ્ચેથી પસાર થાય છે.

૧૮. ચોટીલા ડુંગર પર બપોરે આરતી પછી કોઈને રોકાવાની મંજૂરી નથી, એવી માન્યતા છે કે રાત્રે ત્યાં સિંહ સવારી આવે છે.

૧૯. ભુજમાં આવેલો ‘ભુજિયો ડુંગર’ કચ્છના રજવાડાના લશ્કરી સંરક્ષણ માટે મુખ્ય મથક હતો.

૨૦. ગુજરાતના પૂર્વ પટ્ટીના ડુંગરો ભારતના બે મુખ્ય જળપરિવાહ તંત્ર (અરબ સાગર અને બંગાળની ખાડી તરફ વહેતી નદીઓ) ને અલગ પાડવામાં પરોક્ષ ભાગ ભજવે છે.

સ્પર્ધાત્મક પરીક્ષાઓ માટે મહત્વપૂર્ણ મુદ્દાઓ

૧. ગુજરાતનું સર્વોચ્ચ શિખર: ગોરખનાથ (૧,૧૧૭ મીટર, જૂનાગઢ).

૨. ગુજરાતનું એકમાત્ર હિલ સ્ટેશન: સાપુતારા (ડાંગ જિલ્લો, સહ્યાદ્રી પર્વતમાળા).

૩. વિશ્વની સૌથી જૂની ગેડ પર્વતમાળા જે ગુજરાતમાં છે: અરવલ્લી પર્વતમાળા.

૪. ચાંપાનેર વર્લ્ડ હેરિટેજ સાઇટ કયા ડુંગરની તળેટીમાં છે: પાવાગઢ ડુંગર.

૫. કચ્છ જિલ્લાનું સૌથી ઊંચું શિખર કયું છે: કાળો ડુંગર (૪૩૭ મીટર).

૬. કર્કવૃત્ત કયા ડુંગર પરથી પસાર થાય છે: ધીણોધર ડુંગર (કચ્છ).

૭. જૈન ધર્મનું પ્રખ્યાત તીર્થધામ પાલિતાણા કયા ડુંગર પર છે: શેત્રુંજી ડુંગર.

૮. ચામુંડા માતાનું પ્રસિદ્ધ મંદિર કયા ડુંગર પર આવેલું છે: ચોટીલા ડુંગર (સુરેન્દ્રનગર).

૯. જેસોર રીંછ અભયારણ્ય કયા જિલ્લામાં આવેલું છે: બનાસકાંઠા (જેસોર ડુંગર).

૧૦. ઈડરિયો ગઢ કયા ખડકોનો બનેલો છે: ગ્રેનાઈટ (સાબરકાંઠા જિલ્લો).

૧૧. તારંગા ડુંગર કયા જિલ્લામાં આવેલો છે: મહેસાણા (સતલાસણા તાલુકો).

૧૨. બરડા ડુંગરના બે મુખ્ય શિખરો કયા છે: આભપરા અને વેણુ.

૧૩. સાતપુડા પર્વતમાળાનો કયો ભાગ ગુજરાતમાં આવેલો છે: રાજપીપળાની ટેકરીઓ.

૧૪. વિન્ધ્ય અને સાતપુડા પર્વતમાળાને કઈ નદી અલગ પાડે છે: નર્મદા નદી.

૧૫. પારનેરા ડુંગર કયા જિલ્લામાં આવેલો છે: વલસાડ જિલ્લો.

૧૬. ભાવનગર જિલ્લામાં કઈ ટેકરીઓ આવેલી છે: ખોખરા અને સિહોરની ટેકરીઓ.

૧૭. માંડવની ટેકરીઓનું સૌથી ઊંચું શિખર કયું છે: ચોટીલા (૩૪૦ મીટર).

૧૮. ગીરની ટેકરીઓનું સૌથી ઊંચું શિખર કયું છે: સરકલા (૬૪૩ મીટર, અમરેલી).

૧૯. ઓસમ ડુંગર કયા તાલુકામાં આવેલો છે: ધોરાજી તાલુકો, રાજકોટ જિલ્લો.

૨૦. સાપુતારા કઈ નદીના કિનારે વસેલું છે: સર્પગંગા નદી.

૨૧. ભુજ શહેર કયા ડુંગરની તળેટીમાં વસેલું છે: ભુજિયો ડુંગર.

૨૨. આરાસુર ડુંગરમાળામાં કયું પ્રખ્યાત યાત્રાધામ છે: અંબાજી (બનાસકાંઠા).

23. ગુજરાતના ડુંગરો કયા ભૂસ્તરીય યુગના છે: પ્રિ-કેમ્બ્રિયન (અરવલ્લી) અને ક્રેટાસિયસ (ડેક્કન લાવા).

૨૪. શિવાજી મહારાજે વલસાડના કયા ડુંગર પર કિલ્લો જીત્યો હતો: પારનેરા ડુંગર.

૨૫. કણજીસાની ટેકરીઓ કયા જિલ્લામાં આવેલી છે: મહીસાગર/આણંદ સરહદ.

Summary Table

નીચે આપેલા કોષ્ટકમાં આખા આર્ટિકલનો સારાંશ આપવામાં આવ્યો છે, જે પરીક્ષાના છેલ્લા કલાકોમાં ક્વિક રિવિઝન (Quick Revision) માટે અત્યંત ઉપયોગી સાબિત થશે.

• ગુજરાત ના બંદરો કેટલા છે 2026

માહિતી નિષ્કર્ષ (Conclusion)

ગુજરાતના ડુંગરો અને પર્વતોનો આ વિસ્તૃત અભ્યાસ દર્શાવે છે કે રાજ્યનું ભૌગોલિક માળખું કેટલું સમૃદ્ધ અને વૈવિધ્યસભર છે. ઉત્તરમાં અરવલ્લીની પ્રાચીન પર્વતમાળાથી લઈને દક્ષિણમાં સહ્યાદ્રીના ગીચ જંગલો સુધી, અને પશ્ચિમમાં સૌરાષ્ટ્રના સ્વાયત્ત બેસાલ્ટ ડુંગરોથી લઈને કચ્છની વિશિષ્ટ ત્રિ-ધારીય સંરચના સુધી, દરેક પહાડની પોતાની એક આગવી વાર્તા અને મહત્વ છે. આ ડુંગરો માત્ર પથ્થરોના ઢગલા નથી, પરંતુ તે ગુજરાતની આબોહવાને નિયંત્રિત કરે છે, નદીઓને અમૃત જેવું પાણી પૂરું પાડે છે અને અસંખ્ય વન્યજીવો તેમજ વનસ્પતિઓને આશરો આપે છે. તદુપરાંત, ગિરનાર, પાવાગઢ, અંબાજી અને પાલિતાણા જેવા પવિત્ર સ્થાનો આ ડુંગરો પર જ આવેલા હોવાથી તેઓ સદીઓથી ગુજરાતની સાંસ્કૃતિક અને આધ્યાત્મિક ચેતનાના કેન્દ્રો રહ્યા છે.

સ્પર્ધાત્મક પરીક્ષાઓની તૈયારી કરતા ઉમેદવારો માટે આ ડુંગરાળ પ્રદેશોનો નકશા આધારિત અભ્યાસ અત્યંત કીમતી સાબિત થઈ શકે છે. પરીક્ષામાં ડુંગરોની ઊંચાઈનો ચડતો-ઊતરતો ક્રમ, જિલ્લાવાર જોડીકાં, નદીઓનું ઉદ્ગમ સ્થાન કે વન્યજીવ અભયારણ્યો વિશે જે પ્રશ્નો પૂછાય છે, તેનો સચોટ જવાબ આ લેખના માધ્યમથી સરળતાથી આપી શકાશે. એક સામાન્ય નાગરિક કે પ્રવાસી તરીકે પણ ગુજરાતના આ ડુંગરો આપણને પ્રકૃતિની નજીક જવાનો અને સાહસ ખેડવાનો અવસર આપે છે. આશા છે કે “ગુજરાતના ડુંગરો નો નકશો અને માહિતી (Gujarat Na Dungaro)” પરનો આ વ્યાપક શૈક્ષણિક લેખ વિદ્યાર્થીઓને તેમની પરીક્ષામાં સફળતા અપાવવામાં અને સામાન્ય વાચકોને ગુજરાતની ભૂગોળને ઊંડાણપૂર્વક સમજવામાં સંપૂર્ણ મદદરૂપ થશે.

FAQ (Frequently Asked Questions)

પ્રશ્ન ૧: ગુજરાતના ડુંગરાળ પ્રદેશોને મુખ્ય કેટલા ભાગમાં વહેંચવામાં આવે છે અને કયા કયા?

જવાબ: ગુજરાતના ડુંગરાળ પ્રદેશોને ભૌગોલિક રચનાના આધારે મુખ્ય ત્રણ ભાગમાં વહેંચવામાં આવે છે: (૧) તળ ગુજરાતનો ડુંગરાળ પ્રદેશ, જે પૂર્વ સરહદે આવેલી ભારતની મુખ્ય પર્વતમાળાઓ સાથે જોડાયેલો છે, (૨) સૌરાષ્ટ્રનો ડુંગરાળ પ્રદેશ, જે મધ્ય ઉચ્ચપ્રદેશ અને દક્ષિણની ધારમાં વહેંચાયેલો છે, અને (૩) કચ્છનો ડુંગરાળ પ્રદેશ, જે ઉત્તર, મધ્ય અને દક્ષિણ એમ ત્રણ સમાંતર ધારમાં પથરાયેલો છે. આ વર્ગીકરણ પરીક્ષા માટે ખૂબ જ મહત્વનું છે.

પ્રશ્ન ૨: ગિરનાર પર્વતની ઉત્પત્તિ કઈ રીતે થઈ છે અને તેના મુખ્ય શિખરો કયા છે?

જવાબ: ગિરનાર પર્વતની ઉત્પત્તિ ભૂતકાળમાં થયેલી પ્રચંડ જ્વાળામુખી પ્રક્રિયાના કારણે થઈ છે. તેને પ્લુટોનિક ઈન્ટ્રુઝન પ્રકારનો પર્વત કહેવાય છે, જેના ખડકો ખૂબ કઠણ હોય છે. ગિરનાર પર્વત પર મુખ્ય પાંચ શિખરો આવેલા છે: ગોરખનાથ (ગુજરાતનું સૌથી ઊંચું શિખર – ૧,૧૧૭ મીટર), અંબાજી, ગુરુ દત્તાત્રેય, કાળકા અને ઓઘડ શિખર. આ પર્વત હિન્દુ અને જૈન ધર્મનું મોટું કેન્દ્ર છે.

પ્રશ્ન ૩: કચ્છના ‘કાળા ડુંગર’ નું ભૌગોલિક અને પ્રવાસન મહત્વ શું છે?

જવાબ: કાળો ડુંગર કચ્છના મોટા રણમાં આવેલી ઉત્તર ધારનું અને સમગ્ર કચ્છ જિલ્લાનું સૌથી ઊંચું શિખર (૪૩૭ મીટર) છે. ભૌગોલિક રીતે ત્યાં ‘મેગ્નેટિક હિલ’ ની અસર જોવા મળે છે. પ્રવાસનની દ્રષ્ટિએ રણોત્સવ દરમિયાન અહીં હજારો પ્રવાસીઓ આવે છે કારણ કે અહીંથી સનસેટ અને સફેદ રણનો અદભુત નજારો દેખાય છે. વળી, આ ડુંગર પર ગુરુ દત્તાત્રેયનું પ્રાચીન મંદિર પણ આવેલું છે.

પ્રશ્ન ૪: પાવાગઢ ડુંગરને ‘મેસા’ (Mesa) શા માટે કહેવામાં આવે છે અને તેનું ઐતિહાસિક મહત્વ શું છે?

જવાબ: ભૂગોળની ભાષામાં જે ડુંગર ઉપરથી ટેબલની જેમ સપાટ હોય અને આજુબાજુથી એકાએક તીવ્ર ઢોળાવ ધરાવતો હોય તેને ‘મેસા’ કહે છે. પાવાગઢની રચના લાવાના પથરાવથી આવી જ થઈ હોવાથી તેને મેસા કહે છે. તેનું ઐતિહાસિક મહત્વ એ છે કે તેની તળેટીમાં ચાંપાનેર આવેલું છે, જે યુનેસ્કોની વર્લ્ડ હેરિટેજ સાઇટ છે અને ડુંગર પર મહાકાળી માતાનું પવિત્ર શક્તિપીઠ આવેલું છે.

પ્રશ્ન ૫: સાપુતારા કઈ પર્વતમાળામાં છે અને ત્યાં જોવાલાયક મુખ્ય સ્થળો કયા છે?

જવાબ: સાપુતારા એ દક્ષિણ ગુજરાતના ડાંગ જિલ્લામાં પશ્ચિમ ઘાટ એટલે કે સહ્યાદ્રી પર્વતમાળાના ભાગરૂપે સમુદ્ર સપાટીથી ૯૭૫ મીટરની ઊંચાઈએ આવેલું ગુજરાતનું એકમાત્ર હિલ સ્ટેશન છે. અહીં જોવાલાયક સ્થળોમાં સાપુતારા તળાવ, સનસેટ અને સનરાઈઝ પોઈન્ટ, ઇકો પોઈન્ટ, સ્ટેપ ગાર્ડન, આદિવાસી મ્યુઝિયમ અને નજીકમાં આવેલો પ્રખ્યાત ગિરા ધોધ સામેલ છે. ચોમાસામાં અહીં પ્રકૃતિ સોળે કળાએ ખીલે છે.

પ્રશ્ન ૬: સૌરાષ્ટ્રની ‘मांडવની ટેકરીઓ’ અને ‘ગીરની ટેકરીઓ’ વચ્ચે શું તફાવત છે?

જવાબ: માંડવની ટેકરીઓ સૌરાષ્ટ્રના ઉત્તર-મધ્ય ભાગમાં (સુરેન્દ્રનગર, રાજકોટ જિલ્લામાં) આવેલી છે, જેનું સૌથી ઊંચું શિખર ચોટીલા (૩૪૦ મીટર) છે અને તે નદીઓ માટે જળવિભાજક છે. જ્યારે ગીરની ટેકરીઓ સૌરાષ્ટ્રના દક્ષિણ ભાગમાં (જૂનાગઢ, અમરેલી, ગીર સોમનાથમાં) આવેલી છે, જેનું સૌથી ઊંચું શિખર સરકલા (૬૪૩ મીટર) છે અને તે સિંહોના વસવાટ તેમજ ગાઢ જંગલો માટે જાણીતી છે.

પ્રશ્ન ૭: બરડા ડુંગરનું ભૌગોલિક સ્થાન ક્યાં છે અને તે શા માટે પ્રખ્યાત છે?

જવાબ: બરડા ડુંગર સૌરાષ્ટ્રના પશ્ચિમ ભાગમાં પોરબંદર અને જામનગર જિલ્લાની સરહદ પર આવેલો છે. આ ડુંગર તેના બે મુખ્ય શિખરો ‘આભપરા’ (૬૩૭ મીટર) અને ‘વેણુ’ માટે જાણીતો છે. તે કિંમતી ઔષધિય વનસ્પતિઓ (જડીબુટ્ટીઓ) નો ખજાનો ધરાવે છે. વળી, આ વિસ્તારને ‘બરડા વન્યજીવ અભયારણ્ય’ જાહેર કરાયો છે, જેને સિંહોના બીજા ઘર તરીકે વિકસાવવામાં આવી રહ્યું છે.

પ્રશ્ન ૮: ધીણોધર ડુંગર ક્યાં આવેલો છે અને તેની સાથે કઈ ભૌગોલિક અને ધાર્મિક બાબતો જોડાયેલી છે?

જવાબ: ધીણોધર ડુંગર કચ્છ જિલ્લાની મધ્ય ધારમાં આવેલો એક વિશિષ્ટ મૃત જ્વાળામુખી પ્લગ છે. ભૌગોલિક રીતે, પૃથ્વી પરની મહત્વની અક્ષાંશ રેખા ‘કર્કવૃત્ત’ આ ડુંગરની બિલકુલ નજીકથી પસાર થાય છે, જે પરીક્ષા માટે મોસ્ટ ઇમ્પોર્ટન્ટ છે. ધાર્મિક રીતે, આ ડુંગર નાથ સંપ્રદાયના સ્થાપક પૈકીના એક ધોરમનાથ દાદાની કઠિન તપોભૂમિ તરીકે પૂજાય છે.

પ્રશ્ન ૯: અરવલ્લી પર્વતમાળા ગુજરાતના કયા જિલ્લાઓમાં છે અને તેની વિશેષતા શું છે?

જવાબ: અરવલ્લી પર્વતમાળા એ વિશ્વની સૌથી જૂની અવશિષ્ટ ગેડ પર્વતમાળા છે. ગુજરાતમાં તે ઈશાન ખૂણે બનાસકાંઠા, સાબરકાંઠા અને અરવલ્લી જિલ્લામાં વિસ્તરેલી છે. બનાસકાંઠામાં તેનું સૌથી ઊંચું શિખર જેસોર છે. આ માળામાં અંબાજી માતાનું આરાસુર સ્થાનક, ઈડરનો ગ્રેનાઈટનો કિલ્લો અને ઉત્કૃષ્ટ કક્ષાના આરસપહાણ (Marble) તેમજ ગ્રેનાઈટના ખડકો આવેલા છે જે આર્થિક રીતે બહુ મહત્વના છે.

પ્રશ્ન ૧૦: પાલિતાણાનો શેત્રુંજી ડુંગર કઈ નદી કિનારે છે અને તેનું સાંસ્કૃતિક મહત્વ શું છે?

જવાબ: પાલિતાણાનો શેત્રુંજી ડુંગર ભાવનગર જિલ્લામાં ‘શેત્રુંજી નદી’ ના કિનારે આવેલો છે, જેની ઊંચાઈ આશરે ૫૦૩ મીટર છે. તેનું સાંસ્કૃતિક અને ધાર્મિક મહત્વ એ છે કે તે જૈન ધર્મનું સર્વોચ્ચ શાસન તીર્થ છે. આ એક જ ડુંગર પર નાના-મોટા થઈને આશરે ૮૬૩ ભવ્ય જૈન મંદિરો (દેરાસરો) આવેલા છે. સ્થાપત્ય અને પથ્થર કલાની દ્રષ્ટિએ આ ડુંગર આખી દુનિયામાં અજોડ માનવામાં આવે છે.

પ્રિય વાચક મિત્રો અમને આશા છે કે તમને ગુજરાતના ડુંગરો વિશેની આ માહિતી ગમી હશે. આવી માહિતી માટે અમારી સાથે જોડાયેલા રહો અને પોસ્ટ ને તમારા મિત્રો સાથે શેર પણ કરો.