ગુજરાતના અભયારણ્યો તથા રાષ્ટ્રીય ઉદ્યાનો | Gujarat Na Abhyaran List

ગુજરાત રાજ્ય પોતાની ભૌગોલિક વિવિધતા, પર્વતમાળાઓ, વિશાળ દરિયા કિનારો અને રણ પ્રદેશના કારણે વન્યજીવ સૃષ્ટિ માટે સમગ્ર ભારતમાં ખૂબ જ વિશિષ્ટ સ્થાન ધરાવે છે. રાજ્યમાં કુદરતી સંસાધનો અને જૈવ વિવિધતાના રક્ષણ માટે વન વિભાગ દ્વારા અનેક સરાહનીય પગલાં લેવામાં આવ્યા છે. વન્યજીવોના સંવર્ધન અને કુદરતી આવાસના રક્ષણ માટે સમગ્ર રાજ્યમાં રાષ્ટ્રીય ઉદ્યાનો અને અભયારણ્યોની સ્થાપના કરવામાં આવી છે, જે સ્પર્ધાત્મક પરીક્ષાઓની તૈયારી કરતા વિદ્યાર્થીઓ માટે સામાન્ય જ્ઞાનનો એક અત્યંત મહત્વપૂર્ણ ભાગ છે.

ગુજરાતની ભૌગોલિક પરિસ્થિતિ પૂર્વમાં સાતપુડા અને વિંધ્યાચલની હારમાળાઓ, પશ્ચિમમાં વિશાળ અરબી સમુદ્ર, ઉત્તરમાં કચ્છનું રણ અને દક્ષિણમાં સહ્યાદ્રિ પર્વતમાળાથી ઘેરાયેલી છે. આ વૈવિધ્યસભર ભૌગોલિક પરિવેશને કારણે અહીં એશિયાટીક સિંહ, જંગલી ગધેડા (ઘુડખર), કાળિયાર, દીપડા, ચોશિંગા અને વિવિધ પ્રજાતિના સ્થાનિક તેમજ પ્રવાસી પક્ષીઓ આશ્રય મેળવે છે. આ આર્ટિકલમાં આપણે ગુજરાતના વન્યજીવ વારસાનો વિગતવાર અભ્યાસ કરીશું જે આવનારી તમામ સરકારી પરીક્ષાઓ માટે ઉપયોગી માર્ગદર્શિકા સાબિત થશે.

ગુજરાતના અભયારણ્યો તથા રાષ્ટ્રીય ઉદ્યાનો

ગુજરાત રાજ્યમાં હાલમાં કુલ ૪ (ચાર) રાષ્ટ્રીય ઉદ્યાનો (National Parks) અને ૨૩ (તેવીસ) વન્યજીવ અભયારણ્યો (Wildlife Sanctuaries) આવેલા છે. આ સુરક્ષિત વિસ્તારો રાજ્યના કુલ ભૌગોલિક વિસ્તારનો મોટો હિસ્સો ધરાવે છે અને પર્યાવરણીય સંતુલન જાળવવામાં મુખ્ય ભૂમિકા ભજવે છે.

ગુજરાતના આ વન્યજીવ વિસ્તારો શૈક્ષણિક અને સંશોધન પ્રવૃત્તિઓ માટે વૈજ્ઞાનિકો અને પર્યાવરણવિદો માટે એક જીવંત પ્રયોગશાળા સમાન છે. આ તમામ વિસ્તારોનું વહીવટી સંચાલન ગુજરાત વન વિભાગ દ્વારા વન્યજીવ સંરક્ષણ અધિનિયમ ૧૯૭૨ અંતર્ગત કરવામાં આવે છે. પરીક્ષાના દૃષ્ટિકોણથી આ દરેક ઉદ્યાન અને અભયારણ્યનું સ્થાન, ત્યાં જોવા મળતા મુખ્ય પ્રાણીઓ અને તેની ભૌગોલિક વિશેષતાઓ સમજવી ખૂબ જ અનિવાર્ય છે.

નીચે આપેલા કોષ્ટકમાં ગુજરાતના વન્યજીવ સંસાધનોની એક ઝાંખી પ્રસ્તુત કરવામાં આવી છે જે તેના શૈક્ષણિક મહત્વ અને પરીક્ષાલક્ષી ઉપયોગિતાને સ્પષ્ટ કરે છે. આ કોષ્ટક દ્વારા વિદ્યાર્થીઓ ખૂબ જ ટૂંકા સમયમાં મહત્વપૂર્ણ મુદ્દાઓનું પુનરાવર્તન કરી શકશે.

આ કોષ્ટક ગુજરાતના વન્યજીવ માળખાને ખૂબ જ સરળ રીતે સમજાવે છે. હવે આપણે આ તમામ વિસ્તારોની વિગતવાર અને ઊંડાણપૂર્વક ચર્ચા કરીશું, જેથી પરીક્ષામાં પૂછાતા વિધાનો વાળા પ્રશ્નોના જવાબો સરળતાથી આપી શકાય.

ગુજરાતના અભયારણ્યો અને રાષ્ટ્રીય ઉદ્યાનો વિશે માહિતી

ગુજરાતમાં વન્યજીવોના સંરક્ષણની પરંપરા સદીઓ જૂની છે. મૌર્ય વંશના શાસક સમ્રાટ અશોકના શિલાલેખમાં પણ વન્યજીવોના રક્ષણ માટેના કાયદાઓનો ઉલ્લેખ જૂનાગઢમાં જોવા મળે છે. આ જ પરંપરાને જાળવી રાખીને આધુનિક સમયમાં પણ વૈજ્ઞાનિક પદ્ધતિથી વન્યજીવોનું વર્ગીકરણ અને રક્ષણ કરવામાં આવે છે. ગુજરાતના ૪ રાષ્ટ્રીય ઉદ્યાનો અને ૨૩ અભયારણ્યો રાજ્યના જુદા જુદા ભૌગોલિક વિસ્તારો જેમ કે સૂકા પાનખર જંગલો, ભેજવાળા જંગલો, રણ પ્રદેશો અને દરિયાકાંઠાના વિસ્તારોમાં ફેલાયેલા છે.

રાજ્ય સરકાર દ્વારા વન્યજીવોની સુરક્ષા સાથે પ્રવાસનને પ્રોત્સાહન આપીને સ્થાનિક રોજગારીનું પણ નિર્માણ કરવામાં આવ્યું છે. ઇકો-ટુરિઝમ (Eco-Tourism) ના માધ્યમથી પ્રકૃતિ પ્રેમીઓને જંગલ અને વન્યજીવોની નજીક જવાનો મોકો મળે છે, જેનાથી સામાન્ય નાગરિકોમાં પર્યાવરણ પ્રત્યે જાગૃતિ આવે છે. વન વિભાગ દ્વારા સમયાંતરે કરવામાં આવતી વસ્તી ગણતરી દર્શાવે છે કે યોગ્ય સંરક્ષણ પગલાંને કારણે સિંહ, દીપડા અને કાળિયારની સંખ્યામાં ઉત્તરોત્તર વધારો થઈ રહ્યો છે જે ગુજરાત માટે ગૌરવની બાબત છે.

• ગુજરાત ના બંદરો કેટલા છે 2026

અભયારણ્ય અને રાષ્ટ્રીય ઉદ્યાન શું છે

અભયારણ્ય (Wildlife Sanctuary) એ એક એવો સુરક્ષિત વિસ્તાર છે જ્યાં વન્યજીવો અને પક્ષીઓ સુરક્ષિત રીતે મુક્તપણે હરીફરી શકે છે અને શિકાર કે માનવીય પ્રવૃત્તિઓથી મુક્ત રહી શકે છે. ‘અભયારણ્ય’ શબ્દ બે શબ્દો ‘અભય’ અને ‘અરણ્ય’ નો બનેલો છે, જેનો અર્થ થાય છે એવું જંગલ જ્યાં પ્રાણીઓને કોઈ ભય ન હોય. તેની સ્થાપના કોઈ ચોક્કસ પ્રજાતિના સંરક્ષણ માટે કરવામાં આવી શકે છે, જેમ કે રીંછ અથવા પક્ષીઓ માટેના વિશિષ્ટ અભયારણ્યો.

બીજી તરફ, રાષ્ટ્રીય ઉદ્યાન (National Park) એ વધુ કડક કાયદાકીય જોગવાઈઓ ધરાવતો વિસ્તાર છે. તે સમગ્ર નિવસનતંત્ર (Ecosystem) ના રક્ષણ માટે જાહેર કરવામાં આવે છે, જેમાં વનસ્પતિ, પ્રાણીસૃષ્ટિ, ભૌગોલિક સ્થાપત્યો અને ઐતિહાસિક વસ્તુઓનો પણ સમાવેશ થાય છે. રાષ્ટ્રીય ઉદ્યાનોમાં કેન્દ્ર અને રાજ્ય સરકારના કડક નિયમો લાગુ પડે છે અને ત્યાં માનવીય હસ્તક્ષેપ સંપૂર્ણપણે પ્રતિબંધિત હોય છે. આ બંને વ્યવસ્થાઓ વન્યજીવ સંરક્ષણ અધિનિયમ, ૧૯૭૨ હેઠળ કાયદાકીય પીઠબળ ધરાવે છે.

અભયારણ્ય અને રાષ્ટ્રીય ઉદ્યાન વચ્ચેનો તફાવત

ઘણા વિદ્યાર્થીઓ અભયારણ્ય અને રાષ્ટ્રીય ઉદ્યાનને એક જ સમજવાની ભૂલ કરે છે, પરંતુ કાયદાકીય અને વહીવટી દૃષ્ટિએ બંને વચ્ચે મોટો તફાવત છે. અભયારણ્યમાં સ્થાનિક લોકોને મર્યાદિત પ્રમાણમાં લાકડા વીણવાની, પશુ ચરાવવાની અને મિલકતના હક જાળવી રાખવાની છૂટ વન વિભાગની મંજૂરીથી મળી શકે છે. જ્યારે રાષ્ટ્રીય ઉદ્યાનમાં પશુ ચરાવવા પર સંપૂર્ણ પ્રતિબંધ હોય છે અને ત્યાં કોઈ ખાનગી માલિકીના હક સ્વીકારવામાં આવતા નથી.

અભયારણ્યની સીમાઓ સામાન્ય રીતે ચોક્કસ હોતી નથી અને તેમાં ફેરફાર કરવો પ્રમાણમાં સરળ હોય છે, જ્યારે રાષ્ટ્રીય ઉદ્યાનની સીમાઓ કાયદાકીય રીતે નિર્ધારિત હોય છે અને તેમાં ફેરફાર કરવા માટે રાજ્ય વિધાનસભા અથવા રાષ્ટ્રીય વન્યજીવ બોર્ડની મંજૂરી આવશ્યક છે. આ ઉપરાંત, અભયારણ્યને અપગ્રેડ કરીને રાષ્ટ્રીય ઉદ્યાન બનાવી શકાય છે, પરંતુ રાષ્ટ્રીય ઉદ્યાનને ક્યારેય ડાઉનગ્રેડ કરીને અભયારણ્ય બનાવી શકાતું નથી. નીચે આપેલા કોષ્ટકમાં આ બંને વચ્ચેના મુખ્ય તફાવતોને સ્પષ્ટ કરવામાં આવ્યા છે.

આ તફાવત સમજ્યા પછી, વિદ્યાર્થીઓ પરીક્ષામાં આવતા વિધાનો વાળા પ્રશ્નોમાં સાચો વિકલ્પ સરળતાથી પસંદ કરી શકશે. હવે આપણે ગુજરાતના રાષ્ટ્રીય ઉદ્યાનોની વિગતવાર સૂચિ જોઈશું.

ગુજરાતના રાષ્ટ્રીય ઉદ્યાનોની યાદી 2026

ગુજરાતમાં આવેલા ૪ રાષ્ટ્રીય ઉદ્યાનો રાજ્યની અણમોલ કુદરતી સંપત્તિ છે. આ ઉદ્યાનો અલગ-અલગ ભૌગોલિક વિસ્તારોનું પ્રતિનિધિત્વ કરે છે. ગીર રાષ્ટ્રીય ઉદ્યાન સૌરાષ્ટ્રના સૂકા પાનખર જંગલોનું, વેલાવદર ભાલ પ્રદેશના ઘાસના મેદાનોનું, વાંસદા દક્ષિણ ગુજરાતના ગાઢ ભેજવાળા જંગલોનું અને મરીન નેશનલ પાર્ક સમુદ્રી જીવસૃષ્ટિનું પ્રતિનિધિત્વ કરે છે.

આ ચારેય ઉદ્યાનો પોતાની વિશિષ્ટતાના કારણે વૈશ્વિક સ્તરે જાણીતા છે. પરીક્ષાઓમાં અવારનવાર આ ઉદ્યાનોના જિલ્લા અને તેમની મુખ્ય લાક્ષણિકતાઓ વિશે જોડકાં જોડો પ્રકારના પ્રશ્નો પૂછાતા હોય છે. નીચે આપેલા કોષ્ટકમાં ગુજરાતના તમામ રાષ્ટ્રીય ઉદ્યાનોની સંપૂર્ણ માહિતી સંકલિત કરવામાં આવી છે.

ઉપર દર્શાવેલા ચાર રાષ્ટ્રીય ઉદ્યાનો ઉપરાંત ગુજરાતમાં વિશાળ સંખ્યામાં અભયારણ્યો પણ આવેલા છે, જે વન્યજીવોના સ્થાનિક સંરક્ષણમાં બહુમૂલ્ય ફાળો આપે છે. ચાલો હવે આપણે ગુજરાતના તમામ મુખ્ય અભયારણ્યોની યાદીનો અભ્યાસ કરીએ.

• ગુજરાત રાજ્યમાં કુલ કેટલા ગામડાઓ છે

ગુજરાતના અભયારણ્યોની યાદી 2026

ગુજરાતના ૨૩ વન્યજીવ અભયારણ્યો રાજ્યના ખૂણે-ખૂણે ફેલાયેલા છે. ઉત્તર ગુજરાતના બનાસકાંઠાથી લઈને દક્ષિણ ગુજરાતના ડાંગ અને પશ્ચિમમાં કચ્છ સુધી આ વિસ્તારો પથરાયેલા છે. આ અભયારણ્યોમાં વિવિધ પ્રકારના વન્યજીવો જેવા કે રીંછ, ઘુડખર, ચિંકારા, નીલગાય, દીપડા અને હજારો પ્રજાતિના દેશી-વિદેશી પક્ષીઓ વસવાટ કરે છે.

વન્યજીવ પ્રેમીઓ અને સ્પર્ધાત્મક પરીક્ષાના ઉમેદવારો માટે આ તમામ અભયારણ્યો કયા જિલ્લામાં આવેલા છે અને કયા વન્યજીવ માટે પ્રખ્યાત છે તે જાણવું અત્યંત જરૂરી છે. નીચે આપેલા વિસ્તૃત કોષ્ટકમાં ગુજરાતના તમામ મુખ્ય વન્યજીવ અને પક્ષી અભયારણ્યોની સચોટ માહિતી આપવામાં આવી છે.

આ યાદી ગુજરાતના વન્યજીવ વૈવિધ્યને સંપૂર્ણ રીતે રજૂ કરે છે. પરીક્ષામાં આમાંથી કોઈપણ અભયારણ્ય વિશે પ્રશ્ન પૂછાઈ શકે છે. હવે આપણે રાજ્યના સૌથી મહત્વપૂર્ણ અને વારંવાર પૂછાતા અભયારણ્યો અને ઉદ્યાનોની વિગતવાર વિગતો જોઈશું.

ગુજરાતના સૌથી મહત્વપૂર્ણ અભયારણ્યો

ગુજરાતના કેટલાક અભયારણ્યો અને રાષ્ટ્રીય ઉદ્યાનો માત્ર ભારતમાં જ નહીં પરંતુ સમગ્ર વિશ્વમાં પ્રખ્યાત છે. આ સ્થળોનું વૈજ્ઞાનિક અને પર્યાવરણીય મહત્વ ખૂબ જ ઊંચું છે. આ સેક્શનમાં આપણે ગીર, વેલાવદર, મરીન નેશનલ પાર્ક, નળસરોવર, ઘુડખર અને જેસોર વિશે ખૂબ જ ઊંડાણપૂર્વક અને વિગતવાર અભ્યાસ કરીશું.

દરેક સ્થળની સ્થાપના, વિસ્તાર, સ્થાન અને ત્યાં જોવા મળતી વિશેષ પ્રજાતિઓ પરીક્ષા માટે હોટ ટોપિક ગણાય છે. આ વિસ્તૃત વર્ણનથી વિદ્યાર્થીઓને મુખ્ય પરીક્ષા (Mains Exam) ના ઉત્તરો લખવામાં પણ મદદ મળશે.

(1) ગીર અભયારણ્ય (Gir Wildlife Sanctuary)

• સ્થાન: ગીર અભયારણ્ય ગુજરાતના સૌરાષ્ટ્ર વિસ્તારમાં જૂનાગઢ, ગીર સોમનાથ અને અમરેલી જિલ્લાઓમાં ફ્રેમ થયેલું છે. આ અભયારણ્યનો કુલ વિસ્તાર આશરે ૧૧૫૩ ચોરસ કિલોમીટર છે, જેની વચ્ચે ગીર રાષ્ટ્રીય ઉદ્યાન આવેલો છે.
• સ્થાપના: વન્યજીવોના સંરક્ષણ માટે ગીર અભયારણ્યની સ્થાપના વર્ષ ૧૯૬૫માં કરવામાં આવી હતી. અગાઉના સમયમાં જૂનાગઢના નવાબ દ્વારા સિંહોના શિકાર પર પ્રતિબંધ મૂકીને તેના સંરક્ષણનો પાયો નાખવામાં આવ્યો હતો.
• વિસ્તાર અને મુખ્ય પ્રાણીઓ: અહીં મુખ્યત્વે એશિયાટિક સિંહ (Asiatic Lion), દીપડા, ચિત્તલ, સાબર, ચોશિંગા (Four-horned Antelope), જંગલી ભૂંડ અને મગર જોવા મળે છે. કમલેશ્વર ડેમ ગીરના મગરોનું મુખ્ય કેન્દ્ર છે.
• પ્રવાસન મહત્વ અને વિશેષ ઓળખ: ગીર વિશ્વભરમાં એશિયાટિક સિંહોના એકમાત્ર કુદરતી આવાસ તરીકે પ્રખ્યાત છે. તેને ‘સિંહની ભૂમિ’ તરીકે ઓળખવામાં આવે છે. સાસણ ગીર ખાતે સિંહ દર્શન માટે દર વર્ષે લાખો દેશી-વિદેશી પ્રવાસીઓ આવે છે, જે ગુજરાત ટુરિઝમનું મુખ્ય આકર્ષણ છે.

(2) વેલાવદર કાળિયાર રાષ્ટ્રીય ઉદ્યાન (Velavadar Blackbuck National Park)

• સ્થાન: આ રાષ્ટ્રીય ઉદ્યાન ભાવનગર જિલ્લાના વલ્લભીપુર તાલુકામાં આવેલો છે. તેનો કુલ વિસ્તાર આશરે ૩૪ ચોરસ કિલોમીટર જેટલો જ છે, પરંતુ તેનું નિવસનતંત્ર અત્યંત સમૃદ્ધ છે.
• સ્થાપના: કાળિયાર હરણના સંરક્ષણ માટે વર્ષ ૧૯૭૬માં આ ઉદ્યાનની સ્થાપના કરવામાં આવી હતી. આ વિસ્તાર અગાઉ ભાવનગરના મહારાજાનું ખાનગી વીડી (ઘાસનું મેદાન) હતું.
• વિસ્તાર અને મુખ્ય પ્રાણીઓ: અહીં મુખ્યત્વે કાળિયાર (Blackbuck), વરુ (Indian Wolf), ખડમોર (Lesser Florican) પક્ષી, પટ્ટાઈ શિયાળ અને વિવિધ પ્રજાતિના શિકારી પક્ષીઓ (Harriers) જોવા મળે છે.
• પ્રવાસન મહત્વ અને વિશેષ ઓળખ: વેલાવદર તેના અનન્ય ‘ઓપન ગ્રાઉન્ડ’ અને અદભૂત ઘાસના મેદાનો (Savannah Grassland) માટે જાણીતું છે. વિશ્વમાં ખડમોર પક્ષીના સંવર્ધન માટે અને કાળિયારની સૌથી વધુ ગીચતા માટે આ ઉદ્યાન વૈશ્વિક નકશા પર મોખરે છે.

(3) મરીન રાષ્ટ્રીય ઉદ્યાન (Marine National Park)

• સ્થાન: આ ઉદ્યાન જામનગર અને દેવભૂમિ દ્વારકા જિલ્લાની સરહદે કચ્છના અખાતમાં આવેલો છે. તેનો દરિયાઈ સુરક્ષિત વિસ્તાર આશરે ૧૬૨ ચોરસ કિલોમીટર જેટલો છે.
• સ્થાપના: સમુદ્રી જીવસૃષ્ટિના રક્ષણ માટે ભારત સરકાર અને રાજ્ય સરકાર દ્વારા વર્ષ ૧૯૮૨માં તેને રાષ્ટ્રીય ઉદ્યાન તરીકે જાહેર કરવામાં આવ્યો હતો.
• વિસ્તાર અને મુખ્ય પ્રાણીઓ: અહીં પરવાળા (Corals), જેલીફિશ, ઓક્ટોપસ,学术સ્ટારફિશ, દરિયાઈ ગાય (Dugong), ડોલ્ફિન, પરવાળાના ટાપુઓ અને વિવિધ પ્રકારના સમુદ્રી કાચબા જોવા મળે છે.
• પ્રવાસન મહત્વ અને વિશેષ ઓળખ: આ ભારતનો પ્રથમ દરિયાઈ રાષ્ટ્રીય ઉદ્યાન છે. અહીં આવેલો પિરોટન ટાપુ (Pirotan Island) પ્રવાસીઓ માટે ખૂબ જ લોકપ્રિય છે, જ્યાં ઓટના સમયે પાણી ઓછું થતાં પરવાળા અને અન્ય દરિયાઈ જીવોને નરી આંખે જોઈ શકાય છે.

(4) નળસરોવર પક્ષી અભયારણ્ય (Nalsarovar Bird Sanctuary)

• સ્થાન: આ પક્ષી અભયારણ્ય અમદાવાદ અને સુરેન્દ્રનગર જિલ્લાની સરહદ પર ફેલાયેલું છે. તે આશરે ૧૨૦ ચોરસ કિલોમીટર વિસ્તારમાં પથરાયેલું એક વિશાળ કુદરતી છીછરું સરોવર છે.
• સ્થાપના: પક્ષીઓની સુરક્ષા માટે તેને વર્ષ ૧૯૬૯માં અભયારણ્ય જાહેર કરાયું હતું. વર્ષ ૨૦૧૨માં તેને આંતરરાષ્ટ્રીય મહત્વ ધરાવતી ‘રામસર સાઇટ’ (Ramsar Site) નો દરજ્જો મળ્યો હતો.
• વિસ્તાર અને મુખ્ય પ્રાણીઓ: શિયાળા દરમિયાન અહીં સાઇબેરિયા અને મધ્ય એશિયાથી હજારો પ્રવાસી પક્ષીઓ જેવા કે ફ્લેમિંગો (સુરખાબ), પેલિકન, ક્રેન, બતક અને હંસ આવે છે.
• પ્રવાસન મહત્વ અને વિશેષ ઓળખ: નળસરોવર ગુજરાતનું સૌથી મોટું પક્ષી અભયારણ્ય છે. અહીં પઢાર જ્ઞાતિના લોકો દ્વારા ચલાવવામાં આવતી હોડીઓ (Boating) પ્રવાસીઓ માટે મુખ્ય આકર્ષણ છે. પઢાર નૃત્ય પણ આ વિસ્તારની સંસ્કૃતિ સાથે જોડાયેલું છે.

(5) જંગલી ગધેડા અભયારણ્ય (Wild Ass Sanctuary)

• સ્થાન: આ અભયારણ્ય કચ્છના નાના રણમાં આવેલું છે અને તે સુરેન્દ્રનગર, પાટણ અને રાજકોટ જિલ્લાના કેટલાક વિસ્તારોને પણ સ્પર્શે છે. તેનો વિસ્તાર આશરે ૪૯૫૪ ચોરસ કિલોમીટર છે.
• સ્થાપના: વિશ્વના દુર્લભ ઘુડખર પ્રાણીને બચાવવા માટે વર્ષ ૧૯૭૩માં આ વિશાળ અભયારણ્યની સ્થાપના કરવામાં આવી હતી.
• વિસ્તાર અને મુખ્ય પ્રાણીઓ: અહીં મુખ્ય વનખંડ ઘુડખર (Wild Ass) છે. આ ઉપરાંત ચિંકારા, રણનું શિયાળ, વરુ, નીલગાય અને રણના પક્ષીઓ પણ અહીં વસવાટ કરે છે.
• પ્રવાસન મહત્વ અને વિશેષ ઓળખ: સમગ્ર વિશ્વમાં માત્ર કચ્છના નાના રણમાં જ જંગલી ગધેડા (ઘુડખર) જોવા મળે છે. આ અભયારણ્ય ભારતનું સૌથી મોટું વન્યજીવ અભયારણ્ય પૈકીનું એક છે. રણના ક્ષારયુક્ત વાતાવરણમાં પણ આ પ્રાણીઓએ પોતાનું અસ્તિત્વ ટકાવી રાખ્યું છે.

(6) જેસોર રીંછ અભયારણ્ય (Jessore Sloth Bear Sanctuary)

• સ્થાન: આ અભયારણ્ય ઉત્તર ગુજરાતના બનાસકાંઠા જિલ્લાના ધાનેરા અને પાલનપુર નજીક અરાવલીની પર્વતમાળાઓમાં આવેલું છે. તેનો વિસ્તાર આશરે ૧૮૦ ચોરસ કિલોમીટર છે.
• સ્થાપના: સ્લોથ બેર (સુસ્ત રીંછ) ના રક્ષણ માટે વર્ષ ૧૯ earthly માં આ અભયારણ્યની સત્તાવાર સ્થાપના કરવામાં આવી હતી.
• વિસ્તાર અને મુખ્ય પ્રાણીઓ: અહીં મુખ્યત્વે સ્લોથ બેર (Sloth Bear), દીપડા, જંગલી ભૂંડ, શાહુડી, ઝરખ અને અરાવલી પર્વતમાળાના વિવિધ સરિસૃપો અને પક્ષીઓ જોવા મળે છે.
• પ્રવાસન મહત્વ અને વિશેષ ઓળખ: ગુજરાતમાં રીંછના સંરક્ષણ માટે આ ખૂબ જ મહત્વનું સ્થળ છે. જેસોરની ટેકરીઓ ગુજરાતની બીજી સૌથી ઊંચી ટેકરીઓ છે, જે ટ્રેકિંગ અને સાહસિક પ્રવાસન માટે ઉત્કૃષ્ટ સ્થળ ગણાય છે.

ગુજરાતના કુલ તાલુકા કેટલા છે 2026

જિલ્લાવાર અભયારણ્યોની માહિતી

ગુજરાતના જુદા જુદા જિલ્લાઓમાં અભયારણ્યોનું વિતરણ ભૌગોલિક સાનુકૂળતા મુજબ થયેલું છે. કચ્છ જિલ્લો વિસ્તારની દૃષ્ટિએ સૌથી મોટો હોવાથી ત્યાં સૌથી મોટા અભયારણ્યો આવેલા છે. પંચમહાલ, દાહોદ અને નર્મદા જેવા પૂર્વ પટ્ટીના આદિવાસી વિસ્તારોમાં ડુંગરાળ અને ગાઢ જંગલો હોવાથી ત્યાં રીંછ અને દીપડાના અભયારણ્યોનો વિકાસ થયો છે.

જિલ્લાવાર માહિતી યાદ રાખવાથી સ્પર્ધાત્મક પરીક્ષાઓમાં મલ્ટિપલ ચોઈસ પ્રશ્નો સોલ્વ કરવામાં ખૂબ જ સરળતા રહે છે. વન રક્ષક (Forest Guard) અને GPSC ની પરીક્ષાઓમાં જિલ્લાવાર વિશેષતાઓ વારંવાર પૂછાય છે. નીચેના કોષ્ટકમાં મુખ્ય જિલ્લાઓ અને તેમની વિશેષ ઓળખ દર્શાવવામાં આવી છે.

આ જિલ્લાવાર વર્ગીકરણથી ગુજરાતના નકશા આધારિત પ્રશ્નો સરળતાથી સમજી શકાય છે. હવે આપણે ગુજરાતની સમગ્ર જૈવ વૈવિધ્યતા અને વન્યજીવ સંરક્ષણના પ્રયાસો પર એક નજર નાખીશું.

ગુજરાતની જૈવ વૈવિધ્યતા

ગુજરાતની જૈવ વૈવિધ્યતા (Biodiversity) અજોડ છે કારણ કે અહીં ચાર અલગ-અલગ પ્રકારના નિવસનતંત્રો એકસાથે જોવા મળે છે: દરિયાઈ, રણ, પર્વતીય અને મેદાની પ્રદેશ. રાજ્યમાં પક્ષીઓની ૫૦૦ થી વધુ પ્રજાતિઓ અને સસ્તન પ્રાણીઓની ૧૦૦ થી વધુ પ્રજાતિઓ નોંધાયેલી છે. પશ્ચિમ ઘાટની શરૂઆત ગુજરાતના ડાંગ જંગલોથી થાય છે, જે વનસ્પતિની દૃષ્ટિએ અત્યંત સમૃદ્ધ છે.

રણ પ્રદેશની વાત કરીએ તો, કચ્છનું મોટું રણ એ વિશ્વનું એકમાત્ર એવું સ્થળ છે જ્યાં હજારો ફ્લેમિંગો પક્ષીઓ કાદવના નાના કિલ્લા બનાવીને ઈંડા મૂકે છે, જેને ‘સુરખાબ નગર’ કહેવામાં આવે છે. દરિયાઈ ક્ષેત્રે પણ જામનગરના પરવાળાના ટાપુઓ દરિયાઈ જીવસૃષ્ટિનું સંતુલન જાળવે છે. આ જૈવ વિવિધતાનું રક્ષણ કરવું એ ભાવી પેઢી માટે અત્યંત જરૂરી છે.

ગુજરાતના વન્યજીવો

મિત્રો ગુજરાતના વન્યજીવોમાં એશિયાટિક સિંહ સૌથી મોખરે છે, જે માત્ર ગુજરાતના સૌરાષ્ટ્ર ક્ષેત્રમાં જ જોવા મળે છે. સિંહ ઉપરાંત ગુજરાતમાં દીપડાની સંખ્યા પણ નોંધપાત્ર છે, જે માનવ વસાહતોની નજીકના જંગલોમાં પણ અનુકૂલન સાધી ચૂક્યા છે. તૃણભક્ષી પ્રાણીઓમાં ચિત્તલ, સાબર, નીલગાય, ચિંકારા અને ચોશિંગા મુખ્ય છે.

ગુજરાતના રાષ્ટ્રીય પક્ષી તરીકે સુરખાબ (Greater Flamingo) ની ગણના થાય છે. ગુજરાતમાં કાળિયારની રોચક કૂદકો અને ઘુડખરની અદભૂત ઝડપ વન્યજીવ પ્રેમીઓને આકર્ષિત કરે છે. શિયાળા દરમિયાન લાખો યાયાવર પક્ષીઓ મધ્ય એશિયા અને યુરોપની કડકડતી ઠંડીથી બચવા માટે ગુજરાતના જળાશયો પર આશ્રય લે છે, જે રાજ્યના વન્યજીવ વૈવિધ્યને વધુ સુંદર બનાવે છે.

ગુજરાતમાં વન્યજીવ સંરક્ષણ

ગુજરાત સરકાર અને વન વિભાગ દ્વારા વન્યજીવોના સંરક્ષણ માટે અનેક પ્રોજેક્ટ્સ ચલાવવામાં આવી રહ્યા છે. ‘પ્રોજેક્ટ લાયન’ (Project Lion) હેઠળ સિંહોની હેલ્થ કેર, રેડિયો કોલરિંગ અને જીનેટિક પૂલ જાળવવાની કામગીરી કરવામાં આવે છે. ગીરમાં સિંહોની સુરક્ષા માટે ટાસ્ક ફોર્સ અને ટ્રેકર્સની નિમણૂક કરવામાં આવી છે જે ચોવીસ કલાક વનની દેખરેખ રાખે છે.

આ ઉપરાંત, વેટલેન્ડ્સ (આર્દ્રભૂમિ) ના સંરક્ષણ માટે થોળ, નળસરોવર, ખીજડીયા અને વઢવાણાને ‘રામસર સાઇટ્સ’ જાહેર કરીને આંતરરાષ્ટ્રીય ધોરણે ભંડોળ અને સંરક્ષણ પૂરું પાડવામાં આવે છે. જંગલોમાં ગેરકાયદે શિકાર અને લાકડાની ચોરી રોકવા માટે આધુનિક ટેકનોલોજી જેમ કે ડ્રોન કેમેરા અને સીસીટીવી નેટવર્કનો ઉપયોગ કરવામાં આવી રહ્યો છે. વન્યજીવ સપ્તાહની ઉજવણી દ્વારા સામાન્ય નાગરિકોને પણ આ અભિયાનમાં જોડવામાં આવે છે.

અભયારણ્યોનું પર્યાવરણમાં મહત્વ

પર્યાવરણીય સંતુલન (Ecological Balance) જાળવવામાં અભયારણ્યો અને રાષ્ટ્રીય ઉદ્યાનો ખૂબ જ મહત્વપૂર્ણ ભૂમિકા ભજવે છે. જંગલો એ પૃથ્વીના ફેફસાં છે જે કાર્બન ડાયોક્સાઇડ શોષીને ઓક્સિજન મુક્ત કરે છે. વન્યજીવો આહાર શૃંખલા (Food Chain) ને મજબૂત રાખે છે; દાખલા તરીકે, જો સિંહ કે દીપડા જેવા હિંસક પ્રાણીઓ ન હોય, તો તૃણભક્ષી પ્રાણીઓની સંખ્યા એટલી વધી જાય કે તેઓ તમામ વનસ્પતિ નષ્ટ કરી નાખે.

અભયારણ્યો જમીનનું ધોવાણ અટકાવે છે અને ભૂગર્ભ જળના સ્તરને ઊંચું લાવવામાં મદદ કરે છે. નળસરોવર અને થોળ જેવા પક્ષી અભયારણ્યો આસપાસના કૃષિ વિસ્તારો માટે આશીર્વાદરૂપ છે, કારણ કે પક્ષીઓ પાકને નુકસાન કરતા કીટકોનો નાશ કરે છે. આમ, વન્યજીવોનું સંરક્ષણ એ માત્ર પ્રાણીઓ પૂરતું સીમિત નથી, પરંતુ તે માનવ જાતના અસ્તિત્વ સાથે સીધું જોડાયેલું છે.

• ગુજરાતના લોકમેળાઓ વિશે માહિતી 2026

ગુજરાતના અભયારણ્યો વિશે રસપ્રદ તથ્યો

1. વિશ્વમાં એશિયાટિક સિંહો માત્ર ગુજરાતના ગીર જંગલોમાં જ જોવા મળે છે.
2. ભારતનો સૌપ્રથમ દરિયાઈ રાષ્ટ્રીય ઉદ્યાન (Marine National Park) જામનગરમાં સ્થાપિત થયો હતો.
3. કચ્છનું નાનું રણ એ વિશ્વનું એકમાત્ર એવું સ્થળ છે જ્યાં જંગલી ગધેડા (ઘુડખર) ની શુદ્ધ પ્રજાતિ બચી છે.
4. પોરબંદર પક્ષી અભયારણ્ય એ ગુજરાતનું સૌથી નાનું અભયારણ્ય છે, જે માત્ર ૦.૦૯ ચોરસ કિલોમીટરમાં ફેલાયેલું છે.
5. કચ્છનું રણ વન્યજીવ અભયારણ્ય એ વિસ્તારની દૃષ્ટિએ ગુજરાતનું સૌથી મોટું અભયારણ્ય છે.
6. ગુજરાતમાં કુલ ૪ સ્થળો – નળસરોવર, થોળ, ખીજડીયા અને વઢવાણા આંતરરાષ્ટ્રીય ‘રામસર સાઇટ’ માં સામેલ છે.
7. ભાવનગરનું વેલાવદર રાષ્ટ્રીય ઉદ્યાન તેના સવાન્ના પ્રકારના ઘાસના મેદાનો માટે પ્રખ્યાત છે.
8. નળસરોવર ખાતે શિયાળામાં પક્ષીઓની ગણતરી માટે આંતરરાષ્ટ્રીય પદ્ધતિઓનો ઉપયોગ થાય છે.
9. ખીજડીયા અભયારણ્યની વિશેષતા એ છે કે ત્યાં એક તરફ મીઠું પાણી અને બીજી તરફ સમુદ્રનું ખારું પાણી છે.
10. હિંગોળગઢ એ ગુજરાતનું એકમાત્ર એવું અભયારણ્ય છે જે ખાસ કરીને પ્રકૃતિ શિક્ષણ (Nature Education) માટે સમર્પિત છે.
11. રતનમહાલ અભયારણ્ય ખાસ કરીને આળસુ રીંછ (Sloth Bear) ના સંશોધન માટે જાણીતું છે.
12. બર્ડા અભયારણ્યને ગીરના સિંહો માટેના બીજા વૈકલ્પિક આવાસ તરીકે વિકસાવવામાં આવી રહ્યું છે.
13. વાંસદા રાષ્ટ્રીય ઉદ્યાનમાં ‘ઉડતી ખિસકોલી’ (Flying Squirrel) રાત્રિ દરમિયાન જોઈ શકાય છે.
14. ડાંગ જિલ્લામાં આવેલું પુર્ણા અભયારણ્ય સૌથી વધુ વાર્ષિક વરસાદ મેળવતો વન વિસ્તાર છે.
15. કચ્છના મોટા રણમાં આવેલું ‘સુરખાબ નગર’ ફ્લેમિંગોનું ભારતમાં સૌથી મોટું સંવર્ધન કેન્દ્ર છે.
16. ગુજરાતમાં સિંહોની વસ્તી ગણતરી દર ૫ વર્ષે ‘પૂનમ અવલોકન’ પદ્ધતિ અને આધુનિક જીપીએસથી થાય છે.
17. શૂલપાણેશ્વર અભયારણ્ય પહેલાં ‘હરણ અભયારણ્ય’ તરીકે ઓળખાતું હતું, બાદમાં રીંછ માટે જાહેર કરાયું.
18. નારાયણ સરોવર અભયારણ્ય खास કરીને રણ પ્રદેશના ચિંકારા હરણના રક્ષણ માટે બનાવવામાં આવ્યું છે.
19. જાંબુઘોડા અભયારણ્યમાં આવેલો ‘ધનપરી’ ઇકો કેમ્પ પ્રવાસીઓ માટે રાત્રિ રોકાણનું ઉત્તમ સ્થળ છે.
20. ગુજરાતના ગીર જંગલમાં માલધારી સમુદાય સિંહો સાથે સદીઓથી સહ-અસ્તિત્વમાં રહે છે જે વિશ્વ માટે એક ઉદાહરણ છે.

સ્પર્ધાત્મક પરીક્ષાઓ માટે મહત્વપૂર્ણ મુદ્દાઓ

• વાંસદા રાષ્ટ્રીય ઉદ્યાન કઈ નદીના કિનારે આવેલો છે? – અંબિકા નદી.
• ગુજરાતનું કયું અભયારણ્ય મહારાષ્ટ્રની સરહદ નજીક આવેલું છે? – શૂલપાણેશ્વર અભયારણ્ય.
• કચ્છ ઘોરાડ અભયારણ્ય કયા લુપ્તપ્રાય પક્ષી માટે છે? – ગ્રેટ ઇન્ડિયન બસ્ટાર્ડ (ઘોરાડ).
• ગુજરાતના પ્રથમ મરીન નેશનલ પાર્કની સ્થાપના કયા વર્ષમાં થઈ હતી? – ૧૯૮૨.
• પિરોટન ટાપુ કયા રાષ્ટ્રીય ઉદ્યાનનો એક ભાગ છે? – દરિયાઈ રાષ્ટ્રીય ઉદ્યાન (જામનગર).
• રામપરા વન્યજીવ અભયારણ્ય કયા જિલ્લામાં આવેલું છે? – મોરબી જિલ્લા (અગાઉ રાજકોટમાં હતું).
• પાણીયા અભયારણ્ય કયા પ્રાણી માટે જાણીતું છે? – સિંહ અને ચિંકારા (અમરેલી).
• ગુજરાત રાજ્યનું રાજ્ય પ્રાણી કયું છે? – એશિયાટિક સિંહ.
• ગુજરાત રાજ્યનું રાજ્ય પક્ષી કયું છે? – સુરખાબ (Flamingo).
• કચ્છના નાના રણમાં કયા પ્રકારની વનસ્પતિ વધુ જોવા મળે છે? – ગાંડો બાવળ (Prosopis juliflora).
• નળસરોવરને કયા વર્ષમાં રામસર સાઇટ જાહેર કરવામાં આવી હતી? – ૨૦૧૨.
• બાલારામ અંબાજી અભયારણ્ય કઈ પર્વતમાળાનો ભાગ છે? – અરાવલી પર્વતમાળા.
• વાંસદા નેશનલ પાર્ક કયા જિલ્લામાં આવેલો છે? – નવસારી જિલ્લામાં.
• ગુજરાતમાં વાઘની વસ્તી કયા વર્ષ પછી સત્તાવાર રીતે લુપ્ત થઈ ગઈ છે? – ૧૯૯૭ પછી.
• ગાંગા પક્ષી અભયારણ્ય કયા જિલ્લામાં આવેલું છે? – દેવભૂમિ દ્વારકા.
• થોળ પક્ષી અભયારણ્ય કયા જિલ્લામાં સ્થિત છે? – મહેસાણા.
• વેલાવદર રાષ્ટ્રીય ઉદ્યાન કયા પ્રાણીના શિકાર સામે રક્ષણ આપે છે? – કાળિયાર.
• શૂલપાણેશ્વર અભયારણ્ય કયા જિલ્લામાં આવેલું છે? – નર્મદા જિલ્લામાં.
• ગુજરાતમાં રીંછની વસ્તી ગણતરી સામાન્ય રીતે કેટલા વર્ષે થાય છે? – દર ૪ વર્ષે.
• ગીર રાષ્ટ્રીય ઉદ્યાનનો કુલ વિસ્તાર કેટલો છે? – આશરે ૨૫૮.૭૧ ચોરસ કિલોમીટર.
• કચ્છ વન્યજીવ અભયારણ્યની સ્થાપના ક્યારે થઈ હતી? – ૧૯૮૬.
• જૂનાગઢના કયા શાસકે સિંહોના રક્ષણ માટે કાયદો બનાવ્યો હતો? – મહાબતખાન ત્રીજા.
• ગુજરાતના કયા ભાગમાં ‘ચોશિંગા’ (ચાર શિંગડાવાળું હરણ) વધુ જોવા મળે છે? – ગીર અને વાંસદા.
• મિતિયાળા અભયારણ્ય કયા જિલ્લામાં આવેલું છે? – અમરેલી.
• ગુજરાતમાં ઇકો-સેન્સિટિવ ઝોન (ESZ) નક્કી કરવાની સત્તા કોની પાસે છે? – કેન્દ્રીય પર્યાવરણ મંત્રાલય.

Summary Table

નીચે આપેલું સમરી ટેબલ આ આર્ટિકલના તમામ મુખ્ય તથ્યોનો નીચોડ પ્રસ્તુત કરે છે. પરીક્ષાના થોડા કલાકો પહેલાં આ કોષ્ટકનું વાચન કરવાથી સમગ્ર પ્રકરણનું ઝડપી પુનરાવર્તન થઈ જશે અને માર્ક્સ મેળવવામાં સરળતા રહેશે.

આ સમરી ટેબલ વિદ્યાર્થીઓને તેમના અભ્યાસને સચોટ દિશા આપવામાં મદદ કરશે. ગુજરાતની વન્યજીવ સંપત્તિનું રક્ષણ કરવું એ આપણા બધાની નૈતિક ફરજ પણ છે.

ઉપસંહાર (Conclusion)

ગુજરાતના અભયારણ્યો તથા રાષ્ટ્રીય ઉદ્યાનો (Gujarat Na Abhyaran List) એ માત્ર સામાન્ય જ્ઞાન કે પરીક્ષાનો વિષય નથી, પરંતુ તે ગુજરાતના ગૌરવશાળી પ્રાકૃતિક વારસાના પ્રતીક છે. રાજ્યમાં સિંહોનું જતન, ઘુડખરનું રક્ષણ અને લાખો પ્રવાસી પક્ષીઓનું સ્વાગત એ દર્શાવે છે કે આપણી સંસ્કૃતિ પ્રકૃતિ સાથે કેટલા ઊંડાણપૂર્વક જોડાયેલી છે. વન વિભાગના સતત પ્રયાસો, કડક કાયદાકીય અમલીકરણ અને સ્થાનિક સમુદાયો જેમ કે ગીરોના માલધારીઓના સહયોગને કારણે આજે ગુજરાત વન્યજીવ સંરક્ષણ ક્ષેત્રે સમગ્ર દેશમાં અગ્રેસર છે.

સ્પર્ધાત્મક પરીક્ષાઓની દૃષ્ટિએ આ ટોપિકમાંથી દર વર્ષે અચૂક પ્રશ્નો પૂછાય છે, તેથી દરેક વિદ્યાર્થીએ આ માહિતીને વ્યવસ્થિત રીતે તૈયાર કરવી જોઈએ. પ્રકૃતિ અને વન્યજીવોનું સંતુલન જ માનવજાતના ઉજ્જવળ ભવિષ્યની ગેરંટી છે, અને આ સંસાધનોનું જતન કરવું એ ભારતીય બંધારણની કલમ ૫૧-એ (જી) મુજબ આપણી મૂળભૂત ફરજ પણ છે.

• ગુજરાતના 33 જિલ્લાના નામ અને માહિતી

FAQ (Frequently Asked Questions)

૧. ગુજરાતમાં સિંહોની વસ્તી ક્યાં જોવા મળે છે અને છેલ્લી ગણતરી મુજબ તેમની સંખ્યા કેટલી છે?

ગુજરાતમાં એશિયાટિક સિંહો માત્ર ગીર રાષ્ટ્રીય ઉદ્યાન, ગીર અભયારણ્ય અને તેની આસપાસના અમરેલી, ભાવનગર તથા ગીર સોમનાથ જિલ્લાના વિસ્તારોમાં જોવા મળે છે. વન વિભાગના વસ્તી અંદાજ મુજબ સિંહોની સંખ્યામાં નોંધપાત્ર વધારો થયો છે અને તેઓ હવે ગીરની બહાર રેવન્યુ વિસ્તારોમાં પણ કુદરતી રીતે સ્થળાંતર કરી રહ્યા છે જે સફળ સંરક્ષણ દર્શાવે છે.

૨. ગુજરાતનું કયું પક્ષી અભયારણ્ય આંતરરાષ્ટ્રીય સ્તરે રામસર સાઇટ તરીકે જાહેર થયેલું પ્રથમ સ્થળ છે?

અમદાવાદ અને સુરેન્દ્રનગર જિલ્લાની સરહદ પર આવેલું નળસરોવર પક્ષી અભયારણ્ય વર્ષ ૨૦૧૨માં ગુજરાતનું પ્રથમ આંતરરાષ્ટ્રીય મહત્વ ધરાવતું રામસર વેટલેન્ડ સાઇટ તરીકે જાહેર થયું હતું. આ છીછરા પાણીના સરોવરમાં શિયાળા દરમિયાન લાખો યાયાવર પક્ષીઓ આવે છે અને તે પ્રવાસન માટે અત્યંત લોકપ્રિય સ્થળ છે.

૩. ઘુડખર એટલે શું અને તે ગુજરાતમાં ક્યાં જોવા મળે છે?

ઘુડખર એટલે જંગલી ગધેડા (Asiatic Wild Ass). તે સામાન્ય ગધેડા કરતાં કદમાં મોટા અને અત્યંત ઝડપી દોડનારા વન્યજીવ છે. સમગ્ર વિશ્વમાં આ પ્રાણી માત્ર ગુજરાતના કચ્છના નાના રણમાં આવેલા જંગલી ગધેડા અભયારણ્યમાં જ જોવા મળે છે, જે ભારતનું એક મોટું અને વિશિષ્ટ વન્યજીવ અભયારણ્ય છે.

૪. ભારતનો પ્રથમ મરીન નેશનલ પાર્ક ક્યાં આવેલો છે અને તેની મુખ્ય વિશેષતા શું છે?

ભારતનો પ્રથમ મરીન (દરિયાઈ) નેશનલ પાર્ક ગુજરાતના જામનગર જિલ્લા નજીક કચ્છના અખાતમાં આવેલો છે. તેની મુખ્ય વિશેષતા એ છે કે અહીં અત્યંત કિંમતી પરવાળાના ટાપુઓ (Coral Reefs), ઓક્ટોપસ, જેલીફિશ, સ્ટારફિશ અને ડોલ્ફિન જેવા દુર્લભ દરિયાઈ જીવો કુદરતી આવાસમાં વસવાટ કરે છે.

૫. ભાવનગર જિલ્લામાં કયો પ્રખ્યાત રાષ્ટ્રીય ઉદ્યાન આવેલો છે અને તે શાના માટે જાણીતો છે?

ભાવનગર જિલ્લાના વલ્લભીપુર નજીક વેલાવદર કાળિયાર રાષ્ટ્રીય ઉદ્યાન આવેલો છે. આ ઉદ્યાન વિશ્વભરમાં કાળિયાર હરણ (Blackbuck) ની સૌથી વધુ ગીચતા અને સવાન્ના પ્રકારના અદભૂત ઘાસના મેદાનો માટે જાણીતો છે. અહીં અત્યંત લુપ્તપ્રાય ખડમોર પક્ષી પણ જોવા મળે છે.

૬. વાંસદા રાષ્ટ્રીય ઉદ્યાન ગુજરાતના કયા જિલ્લામાં છે અને ત્યાં કેવા પ્રકારના જંગલો છે?

વાંસદા રાષ્ટ્રીય ઉદ્યાન દક્ષિણ ગુજરાતના નવસારી જિલ્લામાં આવેલો છે. આ વિસ્તારમાં દક્ષિણ પશ્ચિમ ઘાટના પ્રભાવ હેઠળ ભારે વરસાદ થતો હોવાથી અહીં ભેજવાળા પાનખર અને ગાઢ ચોમાસુ જંગલો આવેલા છે, જ્યાં દીપડા અને રાત્રિ દરમિયાન ઉડતી ખિસકોલીઓ જોવા મળે છે.

૭. પ્રકૃતિ શિક્ષણ માટે ગુજરાતમાં કયું વિશિષ્ટ અભયારણ્ય બનાવવામાં આવ્યું છે?

રાજકોટ જિલ્લાના જસદણ નજીક આવેલું હિંગોળગઢ પ્રકૃતિ શિક્ષણ અભયારણ્ય ખાસ કરીને શાળા-કોલેજના વિદ્યાર્થીઓને પર્યાવરણ, વનસ્પતિ અને સાપ તથા અન્ય જીવો વિશે પ્રાયોગિક જ્ઞાન અને કેમ્પિંગનો અનુભવ આપવા માટે વન વિભાગ દ્વારા વિશેષ રૂપે સંચાલિત કરવામાં આવે છે.

૮. રાષ્ટ્રીય ઉદ્યાન અને વન્યજીવ અભયારણ્ય વચ્ચે મુખ્ય કાયદાકીય તફાવત શો છે?

રાષ્ટ્રીય ઉદ્યાન (National Park) માં કોઈપણ પ્રકારની માનવીય પ્રવૃત્તિ કે પશુ ચરાવવાની મનાઈ હોય છે અને નિયમો અત્યંત કડક હોય છે. જ્યારે વન્યજીવ અભયારણ્ય (Sanctuary) માં વન વિભાગની પૂર્વ મંજૂરીથી સ્થાનિક લોકોને પશુ ચરાવવાની કે લાકડા વીણવાની મર્યાદિત છૂટ મળી શકે છે.

૯. ગુજરાતના કયા કયા પક્ષી અભયારણ્યોને તાજેતરમાં રામસર સાઇટનો દરજ્જો મળ્યો છે?

ગુજરાતમાં અગાઉ માત્ર નળસરોવર રામસર સાઇટ હતું, પરંતુ તાજેતરના વર્ષોમાં મહેસાણા જિલ્લાનું થોળ પક્ષી અભયારણ્ય, જામનગર જિલ્લાનું ખીજડીયા પક્ષી અભયારણ્ય અને વડોદરા જિલ્લાનું વઢવાણા વેટલેન્ડ પણ આંતરરાષ્ટ્રીય મહત્વની રામસર સાઇટ્સ તરીકે જાહેર કરવામાં આવ્યા છે.

૧૦. રીંછના સંરક્ષણ માટે ઉત્તર ગુજરાત અને પૂર્વ પટ્ટીમાં કયા કયા અભયારણ્યો આવેલા છે?

ગુજરાતમાં સ્લોથ બેર (રીંછ) ના સંરક્ષણ માટે બનાસકાંઠામાં જેસોર રીંછ અભયારણ્ય અને બાલારામ અંબાજી અભયારણ્ય આવેલા છે. આ ઉપરાંત પૂર્વ પટ્ટીમાં દાહોદ જિલ્લામાં રતનમહાલ રીંછ અભયારણ્ય અને પંચમહાલ જિલ્લામાં જાંબુઘોડા અભયારણ્ય આવેલું છે.

ગુજરાત રાજ્યની સામાન્ય જ્ઞાન (GK) ની સચોટ માહિતી સૌથી પહેલા મેળવવા માટે gujaratday.in સાથે જોડાયેલા રહો!