ગુજરાતના 33 જિલ્લાના નામ અને માહિતી | Districts Of Gujarat

ભારત દેશનું પશ્ચિમ દિશામાં આવેલું અને સૌથી લાંબો દરિયા કિનારો ધરાવતું ગરવી ગુજરાત રાજ્ય તેના સમૃદ્ધ સાંસ્કૃતિક વારસા, ઔદ્યોગિક વિકાસ અને ભૌગોલિક વિવિધતા માટે જાણીતું છે. ૧ મે ૧૯૬૦ ના રોજ બૃહદ મુંબઈ રાજ્યમાંથી ભાષાના આધારે અલગ થઈને ગુજરાત રાજ્યની સ્થાપના કરવામાં આવી હતી. શરૂઆતમાં રાજ્યના વહીવટને સુદ્રઢ બનાવવા માટે મર્યાદિત જિલ્લાઓ હતા, પરંતુ સમય જતાં વસ્તી વધારો અને વહીવટી સરળતાને ધ્યાનમાં રાખીને નવા જિલ્લાઓની પુનઃરચના કરવામાં આવી છે. વર્તમાન સમયમાં ગુજરાત રાજ્ય કુલ ૩૩ વહીવટી જિલ્લાઓમાં વહેંચાયેલું છે જે રાજ્યના સર્વાંગી વિકાસના મજબૂત સ્તંભ સમાન છે.

કોઈપણ સ્પર્ધાત્મક પરીક્ષા જેમ કે GPSC, ગૌણ સેવા પસંદગી મંડળ, પંચાયત પસંદગી બોર્ડ અથવા પોલીસ ભરતીની તૈયારી કરતા વિદ્યાર્થીઓ માટે ગુજરાતના જિલ્લાઓનો અભ્યાસ કરવો અનિવાર્ય છે. ગુજરાતનો ભૂગોળ અને ગુજરાત સામાન્ય જ્ઞાનના મોટાભાગના પ્રશ્નો આ જિલ્લાઓની વિશેષતાઓ, નદીઓ, ઉદ્યોગો અને સાંસ્કૃતિક વારસા સાથે સીધા જોડાયેલા હોય છે. આજના આ વ્યાપક શૈક્ષણિક લેખમાં આપણે ગુજરાતના તમામ ૩૩ જિલ્લાઓનો ઊંડાણપૂર્વક અભ્યાસ કરીશું જેથી પરીક્ષા લક્ષી તમામ પ્રશ્નોના જવાબો આપ ખૂબ જ સરળતાથી મેળવી શકો.

ગુજરાતના 33 જિલ્લાના નામ અને માહિતી

ગુજરાત રાજ્ય વહીવટી દ્રષ્ટિએ ખૂબ જ વ્યવસ્થિત રીતે ગોઠવાયેલું છે અને દરેક જિલ્લાને પોતાનું એક ચોક્કસ ભૌગોલિક અને રાજકીય મહત્વ આપવામાં આવ્યું છે. રાજ્યના તમામ ૩૩ જિલ્લાઓ પોતાની આગવી વિશેષતાઓ, કૃષિ ઉત્પાદનો, ઐતિહાસિક સ્મારકો અને લોકજીવન માટે જાણીતા છે. વહીવટી સરળતા રહે તે હેતુથી દરેક જિલ્લાનું એક મુખ્ય મથક (District Headquarters) નક્કી કરવામાં આવ્યું છે, જ્યાંથી જિલ્લાની તમામ સરકારી કચેરીઓ અને કલેક્ટર કચેરીનું સંચાલન થાય છે. કેટલાક જિલ્લાના નામ અને તેમના મુખ્ય મથકો સમાન છે, જ્યારે કેટલાક જિલ્લાના મુખ્ય મથકોના નામ અલગ છે જે પરીક્ષા માટે અત્યંત મહત્વના છે.

વર્તમાન સમયમાં ગુજરાતમાં કુલ ૩૩ જિલ્લાઓ કાર્યરત છે જે અંતર્ગત ૨૫૨ જેટલા તાલુકાઓનો સમાવેશ થાય છે. ગુજરાતના નવા જિલ્લાઓ સમયાંતરે જુદા જુદા મુખ્યમંત્રીઓના શાસનકાળ દરમિયાન અસ્તિત્વમાં આવ્યા છે, જેમાં વર્ષ ૨૦૧૩માં છેલ્લે અરવલ્લી, બોટાદ, છોટાઉદેપુર, દેવભૂમિ દ્વારકા, ગીર સોમનાથ, મહીસાગર અને મોરબી એમ ૭ નવા જિલ્લાઓની રચના કરવામાં આવી હતી. નીચે આપેલા કોષ્ટકમાં ગુજરાતના તમામ જિલ્લાઓની પાયાની વહીવટી માહિતી અને તેમની મુખ્ય ઓળખ પ્રસ્તુત કરવામાં આવી છે જે વાચકોને એક નજરમાં સમગ્ર ગુજરાતનો ચિતાર આપશે.

ગુજરાતના 33 જિલ્લાની યાદી (Gujarat District List)

ગુજરાતના જિલ્લાઓ વિશે સંપૂર્ણ માહિતી

મિત્રો ગુજરાતના જિલ્લાઓનો અભ્યાસ માત્ર વહીવટી સીમાઓ પૂરતો સીમિત નથી. પરંતુ તે દરેક જિલ્લાની ભૌગોલિક રચના, આબોહવા, લોકસંસ્કૃતિ અને અર્થતંત્ર સાથે ઊંડો સંબંધ ધરાવે છે. ગુજરાત પશ્ચિમ ભારતમાં એક આદર્શ મોડેલ સ્ટેટ તરીકે ઉભરી આવ્યું છે કારણ કે તેના દરેક જિલ્લામાં કુદરતી સંસાધનો અને માનવ સંસાધનોનો યોગ્ય સમન્વય જોવા મળે છે. વહીવટી દ્રષ્ટિએ આ જિલ્લાઓની સમજ મેળવવાથી આપણને રાજ્ય સરકારની વિવિધ લોકકલ્યાણ યોજનાઓ અને પ્રાદેશિક સંતુલનની પ્રક્રિયા ખૂબ જ સરળતાથી સમજાઈ જાય છે.

જિલ્લાઓની સ્થાપના અને સીમા રેખા નક્કી કરવા પાછળ ભૌગોલિક સાતત્ય ખૂબ જ મોટો ભાગ ભજવે છે. ઉદાહરણ તરીકે દરિયાકાંઠાના જિલ્લાઓ મત્સ્યઉદ્યોગ અને આંતરરાષ્ટ્રીય વ્યાપારમાં અગ્રેસર છે, જ્યારે મધ્ય અને ઉત્તર ગુજરાતના જિલ્લાઓ કૃષિ તેમજ પશુપાલન ક્ષેત્રે ક્રાંતિ લાવી રહ્યા છે. દક્ષિણ ગુજરાતના પૂર્વ પટ્ટીમાં આવેલા આદિવાસી બહુલ જિલ્લાઓ વન્ય સંપદા અને પ્રકૃતિના રક્ષણમાં મહત્વપૂર્ણ યોગદાન આપી રહ્યા છે. આ તમામ બાબતો વિદ્યાર્થીઓ માટે ગુજરાત જિલ્લા જ્ઞાનને વધુ રસપ્રદ બનાવે છે.

• ગુજરાતના વર્તમાન રાજ્યપાલ નું નામ

ગુજરાતમાં જિલ્લાઓની રચનાનો ઇતિહાસ

વર્ષ ૧૯૬૦ માં જ્યારે ગુજરાત મુંબઈથી અલગ થયું ત્યારે રાજ્યમાં માત્ર ૧૭ જિલ્લાઓ અસ્તિત્વમાં હતા. સમય જતાં વહીવટી કાર્યક્ષમતા વધારવા અને અંતરિયાળ વિસ્તારો સુધી વિકાસના ફળો પહોંચાડવા માટે જુદી જુદી સરકારો દ્વારા સમયાંતરે નવા જિલ્લાઓની જાહેરાત કરવામાં આવી હતી. વર્ષ ૧૯૬૪ માં સાબરકાંઠા અને અમદાવાદમાંથી ગાંધીનગર જિલ્લાની સ્થાપના કરવામાં આવી હતી, જે બાદમાં ગુજરાતનું નવું પાટનગર બન્યું હતું. ત્યારબાદ વર્ષ ૧૯૬૬ માં વલસાડ જિલ્લો સુરતમાંથી અલગ કરીને બનાવવામાં આવ્યો હતો.

ગુજરાતના જિલ્લા નિર્માણનો સૌથી મોટો તબક્કો વર્ષ ૧૯૯૭ માં તત્કાલીન મુખ્યમંત્રી શંકરસિંહ વાઘેલાના સમયમાં આવ્યો હતો, જ્યારે એકસાથે ૫ નવા જિલ્લાઓ (આણંદ, દાહોદ, નર્મદા, નવસારી અને પોરબંદર) ની રચના કરવામાં આવી હતી. ત્યારબાદ વર્ષ ૨૦૦૦ માં પાટણ અને વર્ષ ૨૦૦૭ માં તાપી જિલ્લો અસ્તિત્વમાં આવ્યો હતો. નરેન્દ્ર મોદીના મુખ્યમંત્રી શાસનકાળ દરમિયાન વર્ષ ૨૦૧૩ માં સ્વાતંત્ર્ય દિન નિમિત્તે વધુ ૭ જિલ્લાઓની જાહેરાત થતાં કુલ સંખ્યા ૩૩ પર પહોંચી હતી. આ ઇતિહાસ દર્શાવે છે કે વહીવટી સરળતા એ જિલ્લા રચનાનો મુખ્ય આધાર સ્તંભ છે.

વિસ્તાર પ્રમાણે ગુજરાતના સૌથી મોટા જિલ્લાઓ

ગુજરાતની ભૌગોલિક રચના ખૂબ જ રસપ્રદ છે કારણ કે અહીં એક તરફ ભારતનો સૌથી મોટો જિલ્લો આવેલો છે તો બીજી તરફ અત્યંત નાના કદના જિલ્લાઓ પણ છે. વિસ્તારની દ્રષ્ટિએ ઉત્તર-પશ્ચિમ ભાગમાં આવેલો કચ્છ જિલ્લો સમગ્ર રાજ્યમાં જ નહીં પરંતુ સમગ્ર દેશમાં પ્રથમ ક્રમે આવે છે. મોટા જિલ્લાઓમાં વસ્તી ઘનતા સામાન્ય રીતે ઓછી જોવા મળે છે પરંતુ તેમની પાસે જમીન અને કુદરતી સંસાધનોનો વિશાળ ભંડાર હોય છે જે ઔદ્યોગિક પ્રોજેક્ટ્સ માટે ઉત્તમ માનવામાં આવે છે.

વસ્તી પ્રમાણે ગુજરાતના સૌથી મોટા જિલ્લાઓ

ગુજરાત રાજ્ય આર્થિક રીતે સમૃદ્ધ હોવાને કારણે અહીં વસ્તીનું વિતરણ રોજગારીની તકો અને પાયાની સુવિધાઓના આધારે થયેલું છે. જે જિલ્લાઓમાં મોટા મહાનગરો આવેલા છે ત્યાં વસ્તીનું પ્રમાણ અને વસ્તી ઘનતા (Population Density) ખૂબ જ વધારે જોવા મળે છે. વસ્તીની દ્રષ્ટિએ અમદાવાદ જિલ્લો સમગ્ર ગુજરાતમાં પ્રથમ ક્રમે આવે છે કારણ કે તે રાજ્યનું મુખ્ય આર્થિક અને શૈક્ષણિક કેન્દ્ર છે.

ગુજરાતના જિલ્લાઓનું વિભાગવાર વર્ગીકરણ

ગુજરાતની ભૌગોલિક વિવિધતાને વધુ સારી રીતે સમજવા માટે તેને પાંચ મુખ્ય ભૌગોલિક અને સાંસ્કૃતિક વિભાગોમાં વહેંચવામાં આવે છે. આ વર્ગીકરણ માત્ર નકશા પૂરતું નથી પરંતુ તે તે વિસ્તારોની બોલી, ખોરાક, પહેરવેશ અને કૃષિ પદ્ધતિઓ સાથે પણ સામ્યતા ધરાવે છે. આ પાંચ વિભાગોમાં ઉત્તર ગુજરાત, મધ્ય ગુજરાત, દક્ષિણ ગુજરાત, સૌરાષ્ટ્ર અને કચ્છનો સમાવેશ થાય છે. પરીક્ષામાં ઘણીવાર પ્રાદેશિક ભૂગોળના ભાગરૂપે આ વિભાગોમાંથી વિશિષ્ટ પ્રશ્નો પૂછવામાં આવે છે.

(1) ઉત્તર ગુજરાતના જિલ્લાઓ

ઉત્તર ગુજરાત ભૌગોલિક રીતે રાજસ્થાન અને કચ્છના નાના રણ સાથે સરહદ ધરાવે છે. આ વિભાગમાં મુખ્યત્વે બનાસકાંઠા, પાટણ, મહેસાણા, સાબરકાંઠા, અરવલ્લી અને ગાંધીનગર જિલ્લાઓનો સમાવેશ થાય છે. આ પ્રદેશ અર્ધ-શુષ્ક આબોહવા ધરાવે છે પરંતુ જળ વ્યવસ્થાપન અને ટપક સિંચાઈ પદ્ધતિના કારણે અહીં કૃષિ ક્ષેત્રે અભૂતપૂર્વ પ્રગતિ થઈ છે. સોલંકી વંશના સુવર્ણકાળની સાક્ષી પૂરતી પાટણની રાણકી વાવ અને મોઢેરાનું સૂર્ય મંદિર આ જ પ્રદેશમાં આવેલા છે.

(2) મધ્ય ગુજરાતના જિલ્લાઓ

મધ્ય ગુજરાતને ગુજરાતનું હૃદય ગણવામાં આવે છે, જેમાં અમદાવાદ, આણંદ, ખેડા, વડોદરા, પંચમહાલ, દાહોદ અને મહીસાગર જિલ્લાઓનો સમાવેશ થાય છે. આ પ્રદેશ મહી અને સાબરમતી નદીના કાંપના મેદાનોથી બનેલો છે. આણંદ અને ખેડા જિલ્લાનો પ્રદેશ ‘ચરોતર’ (સોનેરી પાનનો મુલક) તરીકે ઓળખાય છે, જ્યાં તમાકુ અને ડાંગરની મબલખ ખેતી થાય છે. શ્વેત ક્રાંતિની શરૂઆત (અમૂલ ડેરી) પણ આ જ ભૂમિ પરથી થઈ હતી.

(3) દક્ષિણ ગુજરાતના જિલ્લાઓ

ભરપૂર વરસાદ અને બારેમાસ વહેતી નદીઓ એ દક્ષિણ ગુજરાતની મુખ્ય ઓળખ છે. આ વિભાગમાં ભરૂચ, નર્મદા, સુરત, તાપી, นવસારી, વલસાડ અને ડાંગ જિલ્લાઓનો સમાવેશ થાય છે. નર્મદા, તાપી, પૂર્ણા અને અંબિકા જેવી મોટી નદીઓ આ ક્ષેત્રને હરિયાળું રાખે છે. અહીં શેરડી, આંબા (હાફુસ કેરી) અને ડાંગરનો પાક પુષ્કળ પ્રમાણમાં લેવામાં આવે છે. વિશ્વની સૌથી ઊંચી પ્રતિમા ‘સ્ટેચ્યુ ઓફ યુનિટી’ પણ નર્મદા જિલ્લાના કેવડિયા (એકતા નગર) ખાતે આવેલી છે.

(4) સૌરાષ્ટ્રના જિલ્લાઓ

કાઠિયાવાડ તરીકે ઓળખાતો આ પ્રદેશ પર્વતો, લાંબો સમુદ્ર કિનારો અને વીરતાની વાર્તાઓથી ભરેલો છે. સૌરાષ્ટ્ર વિભાગમાં રાજકોટ, જામનગર, જૂનાગઢ, ભાવનગર, પોરબંદર, સુરેન્દ્રનગર, અમરેલી, મોરબી, ગીર સોમનાથ, દેવભૂમિ દ્વારકા અને બોટાદ એમ ૧૧ જિલ્લાઓનો સમાવેશ થાય છે. ગિરનાર પર્વત, શેત્રુંજય ડુંગર આ પ્રદેશની ભૌગોલિક ઓળખ છે. સોમનાથ જ્યોતિર્લિંગ અને દ્વારકાધીશ મંદિર જેવા ભારતના સર્વોચ્ચ ધાર્મિક સ્થળો સૌરાષ્ટ્રના કિનારે આવેલા છે.

• 2026 માં ગુજરાતના નાણા મંત્રી કોણ છે

ગુજરાતના પ્રમુખ જિલ્લાઓની વિગતવાર માહિતી

આપણા ગુજરાત રાજ્ય માટે અમુક જિલ્લાઓ વિશેષ મહત્વ ધરાવે છે. અહીં આવાજ જિલ્લાઓની જરૂરી માહિતી આપવામાં આવી છે. જેથી કરીને એક સરળ યાદી દ્વારા વિદ્યાર્થીઓને સહાય મળી રહે.

(1) અમદાવાદ જિલ્લો

અમદાવાદ જિલ્લો સાબરમતી નદીના કિનારે વસેલો છે અને તેનું મુખ્ય મથક અમદાવાદ શહેર છે જે ભૂતકાળમાં ગુજરાતનું પાટનગર હતું. આ જિલ્લો ઔદ્યોગિક, શૈક્ષણિક અને આર્થિક પ્રવૃત્તિઓનું પાવરહાઉસ છે. ભારતના માન્ચેસ્ટર તરીકે જાણીતું આ શહેર કાપડ ઉદ્યોગ અને કેમિકલ ફેક્ટરીઓથી સમૃદ્ધ છે. પ્રવાસનની દ્રષ્ટિએ સાબરમતી આશ્રમ, સીદી સૈયદની જાળી, અને કાંકરિયા તળાવ મુખ્ય આકર્ષણો છે. કૃષિ ક્ષેત્રે આ જિલ્લાનો ભાલ પ્રદેશ તેના વિશિષ્ટ ‘ભાલિયા ઘઉં’ માટે જાણીતો છે, જેને જીઆઈ ટેગ (GI Tag) મળેલો છે.

(2) આણંદ જિલ્લો

‘શ્વેત ક્રાંતિની ભૂમિ’ તરીકે ઓળખાતો આણંદ જિલ્લો મધ્ય ગુજરાતનો સૌથી પ્રગતિશીલ જિલ્લો છે. આ જિલ્લો ‘ચરોતર’ પ્રદેશ તરીકે ઓળખાય છે, જે તેની અતિ ફળદ્રુપ જમીન અને તમાકુના પાક માટે પ્રખ્યાત છે. વિશ્વવિખ્યાત ‘અમૂલ ડેરી’ (AMUL) ની સ્થાપના ડૉ. વર્ગીસ કુરિયન અને ત્રિભુવનદાસ પટેલના પ્રયાસોથી અહીં જ થઈ હતી. શૈક્ષણિક ક્ષેત્રે વલ્લભ વિદ્યાનગર એક મોટું હબ છે.

(3) બનાસકાંઠા જિલ્લો

ઉત્તર ગુજરાતમાં સ્થિત બનાસકાંઠા જિલ્લો વિસ્તારની દ્રષ્ટિએ બીજો સૌથી મોટો જિલ્લો છે અને તેનું મુખ્ય મથક પાલનપુર છે, જેને ‘ફૂલોની નગરી’ પણ કહેવાય છે. બનાસ નદી આ જિલ્લાની મુખ્ય જીવાદોરી છે. કૃષિ ક્ષેત્રે બનાસકાંઠા બટાકા, ઇસબગુલ અને બાજરીના ઉત્પાદનમાં રાજ્યમાં પ્રથમ ક્રમે છે. પ્રખ્યાત યાત્રાધામ અંબાજી જે ભારતની ૫૧ શક્તિપીઠોમાંની એક છે, તે આ જ જિલ્લામાં આવેલું છે.

(4) ભરૂચ જિલ્લો

નર્મદા નદીના કિનારે વસેલો ભરૂચ જિલ્લો ગુજરાતનો પ્રાચીનતમ જિલ્લો છે, જેને પુરાણોમાં ‘ભૃગુકચ્છ’ તરીકે ઓળખવામાં આવ્યો છે. અહીં આવેલો ‘કાનમ પ્રદેશ’ લાંબા તારના ઉત્તમ કપાસની ખેતી માટે જગપ્રસિદ્ધ છે. ઔદ્યોગિક ક્ષેત્રે ભરૂચનો ‘અંકલેશ્વર’ વિસ્તાર એશિયાની સૌથી મોટી કેમિકલ ઔદ્યોગિક વસાહત (GIDC) ધરાવે છે. દહેજ બંદર અને પેટ્રોકેમિકલ્સ ઉદ્યોગ આ જિલ્લાની આર્થિક કરોડરજ્જુ છે.

(5) ભાવનગર જિલ્લો

સૌરાષ્ટ્રના પૂર્વ કિનારે આવેલો ભાવનગર જિલ્લો દરિયાઈ વ્યાપાર અને બંદરોના વિકાસ માટે જાણીતો છે. વિશ્વનું સૌથી મોટું શિપ બ્રેકિંગ યાર્ડ ‘અલંગ’ આ જ જિલ્લામાં આવેલું છે. ધાર્મિક દ્રષ્ટિએ પાલિતાણાના શેત્રુંજય ડુંગર પર આવેલા ૮૬૩ જૈન મંદિરો વિશ્વભરમાં અજોડ છે, જેના કારણે તેને ‘મંદિરોની નગરી’ કહેવામાં આવે છે. વેળાવદર બ્લેકબક (કાળિયાર) રાષ્ટ્રીય ઉદ્યાન પણ આ જિલ્લામાં આવેલું છે.

(6) જૂનાગઢ જિલ્લો

ઇતિહાસ અને પ્રકૃતિની ગોદમાં વસેલો જૂનાગઢ જિલ્લો ગિરનાર પર્વતની તળેટીમાં આવેલો છે. ગુજરાતનો સૌથી ઊંચો પર્વત ગિરનાર (૧૧૧૭ મીટર) અહીં આવેલો છે, જ્યાં દર વર્ષે ગિરનારની લીલી પરિક્રમા અને મહાશિવરાત્રિએ ભવનાથનો મેળો યોજાય છે. ઐતિહાસિક સ્મારકોમાં અશોકનો શિલાલેખ અને ઉપરકોટનો કિલ્લો મુખ્ય છે. જૂનાગઢ જિલ્લો તેની કેસર કેરી અને મગફળીના પાક માટે અત્યંત મહત્વનો છે.

(7) કચ્છ જિલ્લો

કચ્છ જિલ્લો વિસ્તારની દ્રષ્ટિએ ગુજરાત અને ભારતનો સૌથી મોટો જિલ્લો છે જેનું મુખ્ય મથક ભુજ છે. કચ્છનું ‘સફેદ રણ’ જે ચોમાસા બાદ મીઠાની ચાદરમાં ફેરવાઈ જાય છે, તે વિશ્વની ભૌગોલિક અજાયબી છે. કચ્છમાં ભારતનું મોટું સરકારી મુક્ત વ્યાપાર બંદર ‘કંડલા’ (દીનદયાલ પોર્ટ) આવેલું છે. પ્રવાસનમાં કાળો ડુંગર, માંડવીનો બીચ અને સિંધુ ખીણની સભ્યતાનું કેન્દ્ર ‘ધોળાવીરા’ (યુનેસ્કો વર્લ્ડ હેરિટેજ) મુખ્ય છે.

(8) મોરબી જિલ્લો

મચ્છુ નદીના કિનારે વસેલો મોરબી જિલ્લો તેના સિરામિક ઉદ્યોગ (ટાઇલ્સ અને સેનિટરી વેર) માટે વિશ્વમાં ચાઇના પછી બીજા ક્રમે આવે છે. ઘડિયાળ ઉદ્યોગ (અજંતા-ઓરેવા ગ્રુપ) પણ અહીં ખૂબ મોટો છે. મોરબીનો ઝૂલતો પુલ અને મણિમંદિર સ્થાપત્ય કલાના ઉત્તમ નમૂના છે. વર્ષ ૧૯૭૯ માં આવેલી મચ્છુ ડેમ હોનારત આ જિલ્લાના ઇતિહાસની સૌથી મોટી દુર્ઘટના છે.

(9) સુરત જિલ્લો

તાપી નદીના મુખત્રિકોણ પર વસેલો સુરત જિલ્લો ‘ડાયમંડ સિટી’ (Diamond City) અને ‘ટેક્સટાઇલ સિટી’ તરીકે વિશ્વભરમાં જાણીતું છે. વિશ્વના ૯૦% થી વધુ હીરા કટિંગ અને પોલિશિંગનું કામ સુરતમાં થાય છે. સુરત હીરા બુર્સ (Surat Diamond Bourse) વિશ્વનું સૌથી મોટું ઓફિસ બિલ્ડિંગ છે. કવાસ, હજીરા ઔદ્યોગિક વિસ્તાર અને સુવાલી બીચ અહીંના મુખ્ય કેન્દ્રો છે.

(10) વડોદરા જિલ્લો

મહી અને વિશ્વામિત્રી નદીના કિનારે વસેલો વડોદરા જિલ્લો ગુજરાતની ‘સંસ્કારી નગરી’ તરીકે ઓળખાય છે. મહારાજા સયાજીરાવ ગાયકવાડ ત્રીજાની આ કર્મભૂમિમાં ભારતનો સૌથી મોટો ખાનગી મહેલ ‘લક્ષ્મી વિલાસ પેલેસ’ વડોદરામાં આવેલો છે જે બકિંગહામ પેલેસ કરતાં ચાર ગણો મોટો છે. શૈક્ષણિક ક્ષેત્રે ‘મહારાજા સયાજીરાવ યુનિવર્સિટી’ (MS University) સમગ્ર એશિયામાં પ્રખ્યાત છે.

ગુજરાતના જિલ્લાઓ અને તેમની વિશેષ ઓળખ

ગુજરાતના જિલ્લાઓ વિશે રસપ્રદ તથ્યો

૧. કચ્છ જિલ્લો ભારતનો સૌથી મોટો જિલ્લો છે, જેનું ક્ષેત્રફળ કેટલાક નાના દેશો કરતાં પણ વધારે છે. 

૨. ડાંગ જિલ્લો ગુજરાતનો સૌથી નાનો જિલ્લો છે અને ત્યાં ટ્રાફિક સિગ્નલની જરૂર પડતી નથી. 

૩. જામનગર જિલ્લામાં આવેલી રિલાયન્સ રિફાઇનરી વિશ્વની સૌથી મોટી સિંગલ-લોકેશન ઓઇલ રિફાઇનરી છે. 

૪. મોઢેરા (મહેસાણા) ભારતનું પ્રથમ ૨૪x૭ ચાલતું સંપૂર્ણ ૧૦０% સૌર ઊર્જા સંચાલિત ગામ છે. 

૫. પાલિતાણા (ભાવનગર) વિશ્વનું એકમાત્ર એવું શહેર છે જ્યાં પર્વત પર ૮૦૦ થી વધુ મંદિરો આવેલા છે. 

૬. અમદાવાદના ભાલ પ્રદેશમાં થતા ભાલિયા ઘઉંને પિયત (પાણી) વગર માત્ર જમીનના ભેજથી પકવવામાં આવે છે. 

૭. પાટણની રાણકી વાવને વર્ષ ૨૦૧૪માં યુનેસ્કો દ્વારા વર્લ્ડ હેરિટેજ સાઇટનો દરજ્જો આપવામાં આવ્યો હતો. 

૮. ગાંધીનગર એશિયાના સૌથી વધુ વૃક્ષો ધરાવતા પાટનગરોમાં (ગ્રીન સિટી) ટોચનું સ્થાન ધરાવે છે. 

૯. વિશ્વની સૌથી ઊંચી પ્રતિમા ‘સ્ટેચ્યુ ઓફ યુનિટી’ (૧૮૨ મીટર) નર્મદા જિલ્લાના કેવડિયામાં સ્થિત છે. 

૧૦. ભરૂચ જિલ્લો એ ગુજરાતનો સૌથી પ્રાચીન વસેલો જિલ્લો છે જેનો ઉલ્લેખ ગ્રીક નાવિકોના પુસ્તકોમાં પણ છે. 

૧૧. સુરત શહેર વિશ્વમાં વેચાતા દર ૧૦ હીરામાંથી ૯ હીરાનું કટિંગ અને પોલિશિંગ એકલું કરે છે. 

૧૨. મોરબી જિલ્લો સમગ્ર ભારતમાં વપરાતી ટાઇલ્સ અને સેનિટરી વેરના ૮૦% થી વધુ સાધનોનું ઉત્પાદન કરે છે. 

૧૩. મહીસાગર જિલ્લાના રૈયોલી ગામેથી ૬.૫ કરોડ વર્ષ જૂના ડાયનાસોરના દુર્લભ ઈંડા અને અશ્મિ મળી આવ્યા છે. 

૧૪. આણંદની અમૂલ ડેરીની સ્ถาપના પાછળ લોખંડી પુરુષ સરદાર વલ્લભભાઈ પટેલની મુખ્ય પ્રેરણા હતી. 

૧૫. નવસારી જિલ્લો પારસી સમુદાયનું મુખ્ય કેન્દ્ર છે અને ત્યાં ભારતની સૌથી જૂની પવિત્ર અગ્નિ (ઈરાનશાહ) છે. 

૧૬. વડોદરામાં આવેલો લક્ષ્મી વિલાસ પેલેસ લંડનના બকিংહામ પેલેસ કરતાં કદમાં આશરે ચાર ગણો મોટો છે. 

૧૭. ગીર સોમનાથના તાલાલા તાલુકાની કેસર કેરીને તેની વિશિષ્ટ સુગંધ અને સ્વાદ માટે જીઆઈ ટેગ મળ્યો છે. 

૧૮. સુરેન્દ્રનગરના થાનગઢ નજીક ભરાતો તરણેતરનો મેળો યુવાનો માટે જીવનસાથી પસંદ કરવાનો મેળો પણ ગણાય છે. 

૧૯. દેવભૂમિ દ્વારકા જિલ્લાનું મુખ્ય મથક ખંભાળિયા છે, જે તેના ઉત્કૃષ્ટ દેશી ઘીની સુવાસ માટે પ્રખ્યાત છે. 

૨૦. બનાસકાંઠાની બનાસ ડેરી એશિયા ખંડની સૌથી મોટી સહકારી દૂધ ઉત્પાદક ડેરી તરીકે રેકોર્ડ ધરાવે છે.

સ્પર્ધાત્મક પરીક્ષાઓ માટે મહત્વપૂર્ણ મુદ્દાઓ

• ગુજરાતનો સૌથી મોટો જિલ્લો વિસ્તારની દ્રષ્ટિએ કચ્છ (૪૫, ૬૭૪ ચો.કિમી) અને સૌથી નાનો જિલ્લો ડાંગ (૧, ૭૬૪ ચો.કિમી) છે.
• વસ્તીની દ્રષ્ટિએ ગુજરાતનો સૌથી મોટો જિલ્લો અમદાવાદ છે અને સૌથી ઓછી વસ્તી ધરાવતો જિલ્લો ડાંગ છે.
• ગુજરાતમાં સૌથી વધુ વસ્તી ઘનતા ધરાવતો જિલ્લો સુરત (૧૩૭૬) છે, જ્યારે સૌથી ઓછી વસ્તી ઘનતા કચ્છ (૪૬) માં છે.
• ગુજરાતના કુલ ૧૫ જિલ્લાઓ દરિયા કિનારો ધરાવે છે, જેમાં સૌથી લાંબો દરિયા કિનારો કચ્છ જિલ્લાને (૪૦૬ કિમી) મળ્યો છે.
• ગુજરાતના મધ્ય ભાગમાંથી પસાર થતી કર્કવૃત્ત રેખા રાજ્યના ઉત્તર ભાગના ૬ જિલ્લાઓમાંથી પસાર થાય છે (કચ્છ, પાટણ, મહેસાણા, ગાંધીનગર, સાબરકાંઠા, અરવલ્લી).
• ‘ચરોતર પ્રદેશ’ મહી અને શેઢી નદી વચ્ચેનો વિસ્તાર છે જે આણંદ અને ખેડા જિલ્લામાં વહેંચાયેલો છે.
• ‘કાનમ પ્રદેશ’ ભરૂચ જિલ્લામાં આવેલો છે જે કપાસના ઉત્તમ પાક માટે કાળી ફળદ્રુપ જમીન ધરાવે છે.
• ગુજરાતના ૧૧ જિલ્લાઓ એવા છે જેમના મુખ્ય મથકના નામ તેમના જિલ્લાના નામથી તદ્દન અલગ છે (જેમ કે પંચમહાલનું ગોધરા, ખેડાનું નડીઆદ).
• વર્ષ ૨૦૧૩ માં નરેન્દ્ર મોદીના શાસનકાળ દરમિયાન એકસાથે સૌથી વધુ ૭ નવા જિલ્લાઓની પુનઃરચના થઈ હતી.
• યુનેસ્કોની વર્લ્ડ હેરિટેજ સાઇટમાં સ્થાન પામેલ ધોળાવીરા કચ્છમાં અને ચાંપાનેર પંચમહાલ જિલ્લામાં છે.
• ગુજરાતમાં સૌથી વધુ તાલુકા ધરાવતો જિલ્લો બનાસકાંઠા (૧૪ તાલુકા) છે અને સૌથી ઓછા તાલુકા ધરાવતા જિલ્લાઓ ડાંગ અને પોરબંદર (માત્ર ૩-૩ તાલુકા) છે.
• અલંગ શિપ બ્રેકિંગ યાર્ડ ભાવનગર જિલ્લાના દરિયાકાંઠે ખંભાતના અખાતમાં આવેલું છે.
• કાકરાપાર પરમાણુ વિદ્યુત મથક તાપી નદીના કિનારે તાપી જિલ્લામાં સ્થિત છે.
• સાપુતારા હિલ સ્ટેશન સહ્યાદ્રિ પર્વતમાળાનો ભાગ છે જે ડાંગ જિલ્લામાં આવેલું છે.

પરીક્ષાલક્ષી સમરી ટેબલ (Quick Revision Guide)

• ગુજરાત ની સરહદ કેટલા રાજ્યો સાથે છે

FAQ (સવાલ જવાબ)

૧. ગુજરાત રાજ્યની સ્થાપના ક્યારે થઈ હતી અને શરૂઆતમાં કેટલા જિલ્લા હતા? 

ગુજરાત રાજ્યની સ્થાપના ૧ મે ૧૯૬૦ ના રોજ મુંબઈ રાજ્યમાંથી ભાષાના આધારે અલગ કરીને કરવામાં આવી હતી. સ્થાપના સમયે ગુજરાતમાં માત્ર ૧૭ જિલ્લાઓ અને ૧૮૫ તાલુકાઓ જ અસ્તિત્વમાં હતા. સમય જતાં વસ્તી વધારો અને વહીવટી અનુકૂળતાને ધ્યાનમાં રાખીને સમયાંતરે નવા જિલ્લાઓ બનાવવામાં આવ્યા અને આજે આ સંખ્યા વધીને ૩૩ જિલ્લાઓ પર પહોંચી છે.

૨. ગુજરાતના કયા જિલ્લાઓના નામ તેમના મુખ્ય મથકો સાથે મેળ ખાતા નથી? 

ગુજરાતમાં કુલ ૧૧ જિલ્લાઓ એવા છે જેમના મુખ્ય મથકના નામ અલગ છે: બનાસકાંઠા – પાલનપુર, સાબરકાંઠા – હિંમતનગર, ખેડા – નડીઆદ, પંચમહાલ – ગોધરા, નર્મદા – રાજપીપળા, તાપી – વ્યારા, ડાંગ – આહવા, અરવલ્લી – મોડાસા, મહીસાગર – લુણાવાડા, ગીર સોમનાથ – વેરાવળ, અને દેવભૂમિ દ્વારકા – ખંભાળિયા. પરીક્ષામાં આ પ્રશ્ન વારંવાર જોડકા સ્વરૂપે પુછાય છે.

૩. ક્ષેત્રફળ (વિસ્તાર) ની દ્રષ્ટિએ ગુજરાતનો સૌથી મોટો જિલ્લો કયો છે અને તેની વિશેષતા શું છે? 

વિસ્તારની દ્રષ્ટિએ ગુજરાતનો સૌથી મોટો જિલ્લો કચ્છ છે, જેનું ક્ષેત્રફળ આશરે ૪૫, ૬૭૪ ચોરસ કિલોમીટર છે. આ જિલ્લો તેના અનોખા સફેદ રણ (White Rann), દર વર્ષે યોજાતા રણ ઉત્સવ, સિંધુ ખીણની સભ્યતાના સ્થળ ધોળાવીરા અને કંડલા તેમજ મુંદ્રા જેવા દેશના મોટા આધુનિક બંદરોના કારણે વૈશ્વિક સ્તરે ખૂબ જ મહત્વપૂર્ણ સ્થાન ધરાવે છે.

૪. ગુજરાતનો કયો જિલ્લો સૌથી ઓછી વસ્તી અને સૌથી ઓછો વિસ્તાર ધરાવે છે? 

ડાંગ જિલ્લો ભૌગોલિક વિસ્તાર (૧, ૭૬૪ ચો.કિમી) અને વસ્તી બંને દ્રષ્ટિએ ગુજરાતનો સૌથી નાનો જિલ્લો છે. આ જિલ્લો સંપૂર્ણપણે પહાડી ભૂપ્રદેશ અને સહ્યાદ્રિ પર્વતમાળાના ગાઢ જંગલોથી ઘેરાયેલો છે. તેનું મુખ્ય મથક આહવા છે અને અહીં ગુજરાતનું એકમાત્ર હિલ સ્ટેશન સાપુતારા આવેલું છે. અહીં ૧૦૦% આદિવાસી વસ્તી વસે છે જે પ્રકૃતિ પ્રેમી છે.

૫. વર્ષ ૨૦૧૩ માં ગુજરાતમાં કયા ૭ નવા જિલ્લાઓની રચના કરવામાં આવી હતી? 

૧૫ ઓગસ્ટ ૨૦૧૩ ના રોજ તત્કાલીન મુખ્યમંત્રી નરેન્દ્ર મોદી દ્વારા ૭ નવા જિલ્લાઓની જાહેરાત કરાઈ હતી: અરવલ્લી (સાબરકાંઠામાંથી), બોટાદ (અમદાવાદ-ભાવનગરમાંથી), છોટાઉદેપુર (વડોદરામાંથી), દેવભૂમિ દ્વારકા (જામનગરમાંથી), ગીર સોમનાથ (જૂનાગઢમાંથી), મહીસાગર (ખેડા-પંચમહાલમાંથી), અને મોરબી (રાજકોટ-જામનગર-સુરેન્દ્રનગરમાંથી).

૬. કર્કવૃત્ત રેખા ગુજરાતના કયા કયા જિલ્લાઓમાંથી પસાર થાય છે? 

કર્કવૃત્ત રેખા (23.5^\circ ઉત્તર અક્ષાંશ) ગુજરાતના ઉત્તર ભાગમાંથી પસાર થાય છે અને તે રાજ્યના કુલ ૬ જિલ્લાઓમાંથી પ્રસારિત થાય છે. પશ્ચિમથી પૂર્વ તરફનો ક્રમ આ મુજબ છે: કચ્છ, પાટણ, મહેસાણા, ગાંધીનગર, સાબરકાંઠા, અને અરવલ્લી. આ રેખા મહેસાણાના મોઢેરા સૂર્ય મંદિરની બરોબર ઉપરથી પસાર થાય છે જે ભૌગોલિક રીતે મહત્વનું છે.

૭. ‘ચરોતર પ્રદેશ’ અને ‘કાનમ પ્રદેશ’ કયા જિલ્લામાં આવેલા છે અને તેઓ શાના માટે જાણીતા છે? 

‘ચરોતર પ્રદેશ’ મહી અને શેઢી નદી વચ્ચે આવેલો છે જે આણંદ અને ખેડા જિલ્લામાં વિસ્તરેલો છે, તે તમાકુના સુવર્ણ પર્ણ અને ઉત્તમ ખેતી માટે જાણીતો છે. ‘કાનમ પ્રદેશ’ ભરૂચ જિલ્લામાં ઢાઢર અને નર્મદા નદી વચ્ચે આવેલો છે, જે તેની કાળી ફળદ્રુપ જમીન અને લાંબા તારના સર્વોત્તમ કપાસના મબલખ પાક માટે સમગ્ર ભારતમાં જાણીતો છે.

૮. ગુજરાતના કયા જિલ્લામાં વિશ્વની સૌથી ઊંચી પ્રતિમા આવેલી છે અને તેની ઊંચાઈ કેટલી છે? 

ગુજરાતના નર્મદા જિલ્લાના કેવડિયા (હાલનું એકતા નગર) ખાતે નર્મદા નદીમાં સાધુ બેટ પર વિશ્વની સૌથી ઊંચી પ્રતિમા ‘સ્ટેચ્યુ ઓફ યુનિટી’ (Statue of Unity) આવેલી છે. આ પ્રતિમા ભારતના લોખંડી પુરુષ સરદાર વલ્લભભાઈ પટેલની છે, જેની કુલ ઊંચાઈ ૧૮૨ મીટર (597 \text{ feet}) છે, જે ગુજરાત विधानसभा ની કુલ બેઠકોની સંખ્યા (૧૮૨) ને સમાન રાખવામાં આવી છે.

૯. ગુજરાતના કેટલા જિલ્લા દરિયા કિનારો ધરાવે છે અને સૌથી ટૂંકો દરિયા કિનારો કોનો છે? 

ગુજરાત રાજ્ય ભારતનો સૌથી લાંબો આશરે ૧૬૦૦ કિલોમીટર લાંબો દરિયા કિનારો ધરાવે છે. રાજ્યના કુલ ૩૩ જિલ્લાઓમાંથી ૧૫ જિલ્લાઓ દરિયા કિનારે આવેલા છે. સૌથી લાંબો દરિયા કિનારો કચ્છ જિલ્લાને (૪૦૬ કિમી) મળ્યો છે, જ્યારે નકશા મુજબ સૌથી આછો અને સંકુચિત દરિયાઈ પટ્ટો દક્ષિણ ગુજરાતના વલસાડ કે નવસારીના પટ્ટી વિસ્તારને સ્પર્શે છે.

૧૦. ગુજરાતની સંસ્કારી નગરી અને કલા નગરી તરીકે કયો જિલ્લો ઓળખાય છે? 

વડોદરા જિલ્લાને ગુજરાતની ‘સંસ્કારી નગરી’ તરીકે ઓળખાવવામાં આવે છે. મહારાજા સયાજીરાવ ગાયકવાડ ત્રીજાના શાસનકાળ દરમિયાન અહીં શિક્ષણ, કલા અને સ્થાપત્યનો અભૂતપૂર્વ વિકાસ થયો હતો. અહીં આવેલી મહારાજા સયાજીરાવ યુનિવર્સિટી (MSU) અને ભારતનો સૌથી મોટો ખાનગી મહેલ ‘લક્ષ્મી વિલાસ પેલેસ’ આ જિલ્લાની ભવ્ય સાંસ્કૃતિક ઓળખ સમાન છે.

ઉપસંહાર (Conclusion)

ગુજરાતના ૩૩ જિલ્લાઓનો આ વ્યાપક અને ઊંડાણપૂર્વકનો અભ્યાસ દર્શાવે છે કે આ રાજ્ય ભૌગોલિક, સાંસ્કૃતિક અને આર્થિક દ્રષ્ટિએ કેટલી અદભુત વિવિધતા ધરાવે છે. ઉત્તરમાં અરવલ્લીની પહાડીઓ અને બનાસકાંઠાના રણ સરહદી મેદાનોથી શરૂ કરીને દક્ષિણમાં વલસાડ અને ડાંગના ગીચ જંગલો સુધી ગુજરાતનો પ્રત્યેક જિલ્લો પોતાની અનોખી વાર્તા અને વિશેષતા ધરાવે છે. પશ્ચિમમાં ભારતની સરહદનું રક્ષણ કરતો વિશાળ કચ્છ જિલ્લો અને મધ્યમાં આવેલું ઔદ્યોગિક હબ અમદાવાદ રાજ્યના સંતુલિત વિકાસના જીવંત ઉદાહરણો છે. સૌરાષ્ટ્રના ૧૧ જિલ્લાઓ પોતાના લાંબા દરિયાકાંઠા અને ધાર્મિક વારસા સાથે સમગ્ર દેશમાં વિશિષ્ટ સ્થાન ધરાવે છે.

સ્પર્ધાત્મક પરીક્ષાઓની તૈયારી કરતા વિદ્યાર્થીઓ માટે આ તમામ ૩૩ જિલ્લાઓની માહિતી એક વરદાન સમાન છે. પરીક્ષામાં પૂછાતા ગુજરાતના ભૂગોળ, ઇતિહાસ, અર્થતંત્ર અને સામાન્ય જ્ઞાનના પ્રશ્નો આ જિલ્લાઓની આસપાસ જ ફરે છે. જો વિદ્યાર્થીઓ દરેક જિલ્લાના મુખ્ય મથક, નદીઓ, ડેમ, અને ઉદ્યોગોની યોગ્ય નોટ્સ બનાવી લે, તો પરીક્ષાના અંતિમ દિવસોમાં ક્વિક રિવિઝન કરવું ખૂબ જ સરળ બની જાય છે. ગરવી ગુજરાતનો આ સામૂહિક વિકાસ જ તેને ભારતના નકશા પર એક અગ્રેસર રાજ્ય તરીકે સ્થાપિત કરે છે.